Belmin Herić
PISjournal – Politički pejzaž Bliskog istoka i Sjeverne Afrike u 2026. godini, deceniju i po nakon što je samospaljivanje Mohameda Bouazizija u Tunisu pokrenulo seizmičke promjene širom arapskog svijeta, predstavlja kompleksnu studiju slučaja o granicama narodne moći i žilavosti autokratskih sistema.
Ono što je u januaru 2011. godine započelo kao euforičan talas protesta, danas se u stručnim krugovima analizira kao proces koji je bio istovremeno i duboko transformativan i tragično neuspješan u svojim institucionalnim ciljevima. Dok su prvobitne slike s trga Tahrir u Kairu sugerisale brzi prijelaz ka liberalnoj demokratiji, petnaest godina kasnije svjedočimo realnosti u kojoj je većina država ili potonula u hronične građanske ratove, kao što je bio slučaj sa Libijom i Jemenom, ili se vratila u okvire još represivnijih oblika autoritarizma, što je najvidljivije u primjeru Egipta.
Analitičari danas Arapsko proljeće ne vide kao izolovan događaj, već kao početak dugotrajnog historijskog procesa, sličnog evropskim revolucijama iz 1848. godine, čiji će se puni efekti osjećati decenijama, dok trenutna faza odražava trijumf kontrarevolucionarnih snaga potpomognutih regionalnim rivalstvima i globalnim geopolitičkim preslagivanjima.
Egipat i slom demokratskog eksperimenta: Od Tahrira do totalne kontrole
Egipat predstavlja najznačajniju i najkontroverzniju tačku u analizi nasljeđa Arapskog proljeća. Petnaest godina nakon 25. januara 2011. godine, zemlja se nalazi pod vlašću režima Abdela Fattaha el-Sisija, koji je na vlast došao vojnim udarom 2013. godine, efektivno okončavši kratkotrajni period demokratskog upravljanja. Kritička analiza ovog perioda pokazuje da je Egipat prešao put od nade u civilnu vlast do uspostavljanja vojnog poretka koji po intenzitetu represije, kontroli javnog prostora i ekonomskoj dominaciji vojske daleko prevazilazi Mubarakov režim. Ustanak iz 2011. godine vojska je od samog početka vidjela kao egzistencijalnu prijetnju svom ekonomskom imperiju i političkom primatu, što je dovelo do strateškog manevrisanja u kojem je vojni vrh dopustio pad Mubaraka samo da bi očuvao jezgro države i kasnije brutalno ugušio svaku opoziciju.
Ključni trenutak koji je definisao današnju egipatsku državu bio je masakr na trgu Rabaa al-Adawiya u augustu 2013. godine, gdje su snage sigurnosti ubile stotine demonstranata koji su podržavali svrgnutog predsjednika Mohameda Morsija. Prema mišljenju mnogih naučnika, upravo ovaj događaj predstavlja temelj Sisijevog režima i najavu oštre politike „nulte tolerancije“ prema svakom vidu neslaganja. Petnaest godina kasnije, egipatska opozicija je praktično nepostojeća, mediji su pod potpunom kontrolom obavještajnih službi, a civilno društvo je sputano drakonskim zakonima o nevladinim organizacijama. Čak i uz formalno postojanje parlamenta, proces donošenja odluka je centralizovan u rukama predsjednika i sigurnosnog aparata, dok se izbori provode u nekonkurentnom okruženju, što je potvrdio i proces iz 2023. godine na kojem je Sisi osigurao treći mandat s gotovo 90% glasova.
Ekonomska strategija Egipta u proteklih petnaest godina bila je usmjerena na masovna ulaganja u infrastrukturu, često nauštrb socijalne zaštite, zdravstva i obrazovanja. Režim je uložio desetine milijardi dolara u projekte poput Nove administrativne prijestolnice (NAC), čija se cijena procjenjuje na preko 58 milijardi dolara. Dok vlada ove projekte predstavlja kao motor modernizacije i zapošljavanja, kritičari unutar i izvan zemlje ukazuju na to da oni predstavljaju rasipanje oskudnih resursa u zemlji u kojoj trećina stanovništva živi ispod granice siromaštva. Ovi megaprojekti su direktno doprinijeli astronomskom rastu spoljnog duga, koji je sa 35 milijardi dolara u 2011. godini narastao na 161,2 milijarde dolara do juna 2025. godine.
Ovakva ekonomska putanja dovela je Egipat u stanje stalne zavisnosti od Međunarodnog monetarnog fonda (MMF) i finansijskih injekcija iz zalivskih zemalja, posebno UAE i Saudijske Arabije. Do 2026. godine, Egipat se suočava s realnošću u kojoj servisiranje duga proždire nevjerovatnih 65% ukupnih budžetskih rashoda, što ostavlja minimalan prostor za bilo kakve razvojne politike. Inflacija je dramatično smanjila kupovnu moć građana; egipatska funta je devalvirala sa 5,8 za dolar u 2011. na oko 47 za dolar u 2026. godini. Iako vlada pod pritiskom MMF-a provodi mjere privatizacije, uključujući prodaju udjela u državnim i vojnim kompanijama, proces teče sporo zbog otpora vojnog vrha koji ne želi izgubiti kontrolu nad svojim profitabilnim poslovnim carstvom.
Demografski pritisak i generacijski jaz: 37 miliona bez sjećanja
Jedna od najznačajnijih promjena u egipatskom društvu 2026. godine je demografska transformacija. Preko 37 miliona Egipćana, ili gotovo jedna trećina ukupne populacije, rođeno je nakon revolucije iz 2011. godine. Za ovu populaciju, Arapsko proljeće nije iskustvo, već daleki historijski događaj koji poznaju kroz sjećanja starijih ili, češće, kroz filtrirane informacije na društvenim mrežama. Iako se na prvi pogled može činiti da nedostatak sjećanja na revoluciju olakšava kontrolu režimu, realnost je drugačija. Ova omladina odrasta u okruženju u kojem su osnovni problemi koji su doveli do 2011. godine, korupcija, nezaposlenost i nedostatak dostojanstva, i dalje prisutni, a u mnogim aspektima i pogoršani.
Sistem obrazovanja i tržište rada ne uspijevaju pratiti ovaj demografski „youth bulge“ (višak mladih). Egipat trenutno kreira oko 600.000 radnih mjesta godišnje, dok je realna potreba za stabilizaciju tržišta rada 1,5 miliona novih mjesta svake godine. Ovaj nesrazmjer stvara duboku frustraciju među mladima, koji su visoko digitalno povezani, preko 80% stanovništva su aktivni korisnici interneta, što im omogućava uvid u alternativne načine života i političke sisteme izvan granica Egipta. Posljedično, migracija je postala jedini izlaz za mnoge, a alarmantan je trend da Egipćani čine jednu od tri najčešće detektovane nacionalnosti na neregularnim rutama prema Evropskoj uniji u 2025. godini.
Analiza neuspjeha: Sedam strateških grešaka egipatske opozicije
Gledajući unazad, neuspjeh egipatskog ustanka da proizvede stabilnu demokratiju može se pripisati seriji kritičnih grešaka koje je opozicija počinila u prvim godinama tranzicije. Prva i možda najznačajnija greška bila je evakuacija trga Tahrir odmah nakon Mubarakove ostavke u februaru 2011. godine, čime je izgubljen direktni pritisak ulice na Vrhovni savjet oružanih snaga (SCAF) prije nego što su osigurane institucionalne garancije tranzicije. Opozicione snage, podijeljene između sekularista, liberala i islamista, ušle su u proces bez zajedničke vizije „post-Mubarakovog“ Egipta, što je vojska vješto iskoristila za produbljivanje unutrašnjih podjela.
Dodatni faktori koji su doprinijeli kolapsu uključuju i ideološku isključivost, gdje su frakcije prioritet dale sopstvenim agendama umjesto konsolidaciji demokratskih pravila igre. Tu je i pogrešna procjena uloge vojske, koja je dugo smatrana saveznikom naroda, a ne čuvarem starog poretka.
Jedan od problema je bio i sklapanje saveza s elementima „duboke države“ radi eliminacije političkih rivala, što se najbolje vidjelo u podršci sekularnih snaga vojnom udaru protiv Muslimanskog bratstva 2013. godine. Također dodatni faktor je bio i izostanak otpora državnom nasilju, čime je stvoren presedan za brutalno gušenje bilo kojeg oblika neslaganja u budućnosti.
Tunis i Sirija: Divergentne putanje autoritarnog povratka i režimskog kolapsa
Tunis, koji je dugo smatran jedinim uspjehom Arapskog proljeća, do 2026. godine doživio je potpunu regresiju. Predsjednik Kais Saied je, počevši od 2021. godine, sistematski demontirao demokratske institucije, koncentrišući svu vlast u svojim rukama. Ova „autoritarna restauracija“ opravdavana je ekonomskom neefikasnošću prethodnog parlamentarnog sistema, ali je dovela do još dublje ekonomske krize, visoke inflacije i nestašica osnovnih namirnica. Danas je Tunis zemlja u kojoj su lideri opozicije u zatvorima, a sindikati i civilno društvo, koji su nekada bili motori revolucije i dobitnici Nobelove nagrade za mir, marginalizovani.
S druge strane, Sirija je u decembru 2024. godine doživjela neočekivan i dramatičan kolaps režima Bashara al-Assada nakon iznenadne ofanzive pobunjeničkih snaga predvođenih HTS-om. Ovaj događaj, koji se desio četrnaest godina nakon početka prvobitnih protesta, pokazao je da su temelji autoritarne rezilijentnosti bili krhki i zavisni isključivo od spoljne podrške Rusije, koja je oslabila usljed rata u Ukrajini. Ipak, pad Assada nije donio instant stabilnost; Sirija u 2026. godini je zemlja u tranziciji, suočena s ogromnim humanitarnim potrebama, razrušenom infrastrukturom i strahom manjina od nove vjerski motivisane autokratije.
Psihološka i religijska transformacija: Revolucija unutar pojedinca
Uprkos institucionalnim neuspjesima, Arapsko proljeće je ostavilo dubok trag na psihološkom i religijskom planu, posebno u Egiptu. Mnogi mladi Egipćani su nakon 2011. godine prošli kroz proces intenzivnog preispitivanja naslijeđenih religijskih uvjerenja i autoriteta. Revolucija je bila „pukotina u vremenu“ koja je omogućila mladima da odbace klerikalne stavove koji su zagovarali poslušnost vladaru kao religijsku obavezu. Umjesto toga, razvio se trend unutrašnje spiritualnosti i povećan interes za sufizam, kao oblik povlačenja iz politizirane sfere religije u potragu za ličnim dostojanstvom i moralnim integritetom.
Ova „pedagogija slobode“ je možda najvažnije nasljeđe ustanka. Čak i tamo gdje su režimi uspjeli povratiti fizičku kontrolu nad ulicama, oni više nemaju monopol nad umovima građana. Osjećaj da je promjena moguća, jednom doživljen na trgovima 2011. godine, ostaje urezan u kolektivnu svijest kao trajna transformacija političkog identiteta. Analitičari ističu da se legitimitet vlasti u arapskom svijetu više ne temelji na tradiciji ili strahu kao prirodnom zakonu, već na krhkoj performansi koju ljudi svakodnevno testiraju kroz sferu svakodnevnog otpora.
Geopolitičko pomjeranje: Zalivske monarhije kao novi centri moći
Petnaest godina nakon Arapskog proljeća, došlo je do fundamentalnog pomjeranja moći unutar arapskog svijeta. Tradicionalni centri, Kairo, Damask i Bagdad, koji su decenijama definisali arapski nacionalizam i politiku, postali su periferije opterećene dugovima, ratovima i unutrašnjom nestabilnošću. Moć se preselila u Rijad, Abu Dabi i Dohu. Zalivske monarhije, koje su uspješno prebrodile talas protesta 2011. godine kombinacijom finansijskih ustupaka i represije, danas su glavni investitori i politički brokeri u regiji.
Egipat je postao država-klijent zalivskih susjeda. UAE i Saudijska Arabija su uložili desetine milijardi dolara kako bi održali stabilnost Sisijevog režima, videći ga kao branu protiv političkog islama koji smatraju egzistencijalnom prijetnjom sopstvenoj stabilnosti. Međutim, ta podrška dolazi sa cijenom; Egipat je morao ustupiti stratešku imovinu, poput otoka Tiran i Sanafir Saudijskoj Arabiji ili obalnih područja za investicije Emiratima, čime je direktno narušen suverenitet zemlje koji je bio jedan od temelja revolucije iz 1952. i zahtjeva iz 2011. godine.
Migracija kao glas mladih: Bijeg od „autoritarne stabilnosti“
Neuspjeh Arapskog proljeća da osigura dostojanstven život mladima rezultirao je jednim od najvećih migracionih talasa u modernoj historiji. Do 2026. godine, Mediteran je postao ne samo grobnica za hiljade onih koji bježe od rata u Siriji ili Jemenu, već i glavni put za egipatsku omladinu koja više ne vidi budućnost u domovini. Ekonomski očaj, inflacija koja je 2024. prelazila 30% i represija koja guši bilo kakvu kreativnost ili preduzetništvo, pretvorili su Egipat u zemlju koja masovno izvozi svoje mlade.
Ovaj trend demantuje narativ egipatskih vlasti o „stabilnosti i napretku“. Država koja nije u stanju zadržati svoju najvitalniju populaciju ne može se smatrati uspješnom, bez obzira na broj izgrađenih kilometara autoputeva ili visinu novih nebodera u pustinji.
Petnaest godina od Arapskog proljeća, region se nalazi u stanju „historijske blokade“. Stari poredak se vratio u još goroj formi, ali on više ne posjeduje sposobnost da riješi fundamentalne probleme koji su i doveli do eksplozije 2011. godine. Egipat pod El-Sisijem je paradigma ove neodrživosti: zemlja s ogromnim dugom, rastućom populacijom i elitom koja je izolovana u glaziranim gradovima dok se većina bori za osnovni opstanak.
Ekskluzivno PISjournal
