Lejla Nikola
PISjournal – Atentat na vođu Islamske revolucije, gospodina Alija Khameneija, tokom zračnih napada 28. februara 2026. godine, predstavlja nezakonitu upotrebu sile od strane država i ne može se opravdati pod izgovorom prava na samoodbranu.
Dana 28. februara 2026. godine, međunarodni sistem općenito, a Bliski istok posebno, ušli su u kritičnu fazu nakon napada Sjedinjenih Američkih Država i Izraela na Iran, u kojem je ubijeno nekoliko iranskih lidera, naročito vođa Islamske Republike Iran, gospodin Ali Khamenei, u događaju bez presedana u kojem je meta postao vjerski i politički simbol takvih razmjera.
Ovaj atentat, ciljajući najvišu državnu funkciju, stvara opasan presedan, a dogodio se svega 48 sati nakon runde pregovora u Ženevi o nuklearnom pitanju, tokom kojih je omanski posrednik govorio o „značajnom napretku“ i pripremama za naredne tehničke sastanke u Beču. Ova vremenska podudarnost između „pregovaračkog stola“ i „mjesta atentata“ otvara pravna pitanja koja nadilaze političku raspravu i zadiru u samu srž pravila koja uređuju upotrebu sile u međunarodnom pravu.
Prvo: pod izgovorom preventivne samoodbrane
Povelja Ujedinjenih nacija zabranjuje državama „prijetnju ili upotrebu sile“ protiv teritorijalnog integriteta ili političke nezavisnosti bilo koje države (član 2(4)). Međunarodni sud pravde je ovu zabranu potvrdio kao temeljno običajno pravilo međunarodnog poretka.
Prema Rezoluciji 3314 Generalne skupštine Ujedinjenih nacija iz 1974. godine, agresija se definiše kao „upotreba oružane sile od strane jedne države protiv suvereniteta, teritorijalnog integriteta ili političke nezavisnosti druge države, ili na bilo koji drugi način nespojiv s Poveljom Ujedinjenih nacija“.
Vlada Sjedinjenih Američkih Država tvrdi da su ovi napadi bili posljedica neispunjavanja američkih očekivanja od strane Teherana. Prema međunarodnom pravu, neuspjeh ili usporavanje pregovora samo po sebi ne stvara pravo na samoodbranu niti opravdava upotrebu sile među državama.
U vezi s tvrdnjom da Iran predstavlja prijetnju te da je stoga riječ o „preventivnoj samoodbrani“, ovaj izgovor postaje pravno neodrživ kada se dokaže da je predmetna strana bila uključena u ozbiljne pregovore. Sami pregovori ukazuju na prihvatanje alternativnih kanala u odnosu na silu i stoga negiraju uslov „trenutne i prekomjerne nužnosti“ postavljen historijskom doktrinom „Caroline“.
Historijska doktrina „Caroline“ postavlja jasne i precizne uslove za princip prevencije i zahtijeva da nužnost upotrebe sile bude „trenutna, prekomjerna, ne ostavljajući izbor sredstava niti trenutak za razmišljanje“.
Isto tako, postojanje aktivnog pregovaračkog procesa, što predstavlja snažan dokaz da nenasilne opcije još nisu u potpunosti iscrpljene, slabi argument nužnosti i pojačava nesrazmjernost svakog kasnijeg prinudnog djelovanja.
Prema tome, kontekst pregovora neposredno prije napada upućuje na to da pribjegavanje sili nije bilo posljednje sredstvo, što potkopava legitimitet pozivanja na samoodbranu, čak i pod pretpostavkom postojanja određenih sigurnosnih zabrinutosti.
Drugo: suvereni imunitet
Ciljanje šefa države predstavlja grubo kršenje načela suverene jednakosti sadržanog u članu 2(1) Povelje Ujedinjenih nacija. Običajno pravo priznaje lične imunitete šefovima država tokom obavljanja dužnosti. Međunarodno pravo ne dopušta kršenje tih imuniteta putem upotrebe sile preko granica; takav čin se smatra vansudskim pogubljenjem.
Čisto teorijski posmatrano, vojni zapovjednici ili osobe koje imaju operativne uloge mogu se smatrati legitimnim vojnim ciljevima u okviru zakonitog oružanog sukoba. Međutim, odsustvo pravne osnove za započinjanje sukoba s Iranom čini svako njihovo ciljanje inherentno nezakonitim, čak i ako bi ispunjavalo kriterije razlikovanja prema međunarodnom humanitarnom pravu.
Slijedom toga, sa pravnog stanovišta, pregovori u Ženevi nisu proglašeni bezizlaznim, te se očekivalo održavanje tehničkih rundi u Beču. Ovo otvara pitanje da li su nenasilne opcije bile iscrpljene, što predstavlja osnovni uslov da bi se sila smatrala „nužnom“. Prema pravnoj doktrini, aktivan pregovarački proces značajno slabi tvrdnju o nužnosti neposredne upotrebe sile i potvrđuje postojanje nenasilnih opcija, što zauzvrat utiče na princip proporcionalnosti.
Konačno, i na osnovu (a) općeg pravila zabrane iz člana 2(4) Povelje, (b) strogih uslova prava na samoodbranu iz člana 51 i kriterija nužnosti i proporcionalnosti, (c) konteksta aktivnih pregovora uoči napada, te (d) položaja šefova država u sistemu imuniteta i suvereniteta, ova pravna procjena ukazuje da atentat na vođu Islamske revolucije, gospodina Alija Khameneija, u napadima 28. februara 2026. godine, predstavlja nezakonitu upotrebu sile od strane država i ne može se opravdati pod izgovorom prava na samoodbranu. Isto tako, napad na Iran, prema Povelji Ujedinjenih nacija, predstavlja čin agresije.
Ekskluzivno PISjournal
