PISjournal – Tokom dvadesetog stoljeća, Iran je bio poprište intenzivnog stranog uticaja, posebno od strane Velike Britanije i Sjedinjenih Američkih Država, čiji su interesi bili duboko isprepleteni s iranskim prirodnim resursima, strateškim položajem i geopolitičkim ambicijama.
Ovaj uticaj često je bio malignog karaktera, podrazumijevajući intervencije koje su podrivale iransku suverenost, demokratiju i nacionalne interese u korist imperijalnih ciljeva. Jedan od najizrazitijih primjera ovog malignog djelovanja bila je operacija Ajax 1953. godine, kada su britanske i američke obavještajne službe organizirale puč protiv demokratski izabranog premijera Mohammada Mosaddegha. Ovaj događaj nije bio izoliran incident, već vrhunac dugogodišnje eksploatacije i manipulacije Iranom, koja je započela britanskim koncesijama za naftu početkom vijeka i eskalirala u hladnoratovsku eru američke dominacije.
Nafta u fokusu
Dvadeseto stoljeće za Iran započinje u sjenci britanskog imperijalizma. Nakon Perzijske ustavne revolucije 1906. godine, koja je uspostavila parlament i ograničila moći šaha, Britanija je aktivno intervenisala u iranske poslove kako bi zaštitila svoje ekonomske interese. Ključni momenat bio je 1901. godine, kada je britanski poduzetnik William Knox D’Arcy dobio koncesiju za istraživanje i eksploataciju nafte u Iranu, što je dovelo do osnivanja Anglo-perzijske naftne kompanije (kasnije British Petroleum-BP) 1909. godine. Ova koncesija omogućila je Britaniji kontrolu nad iranskim naftnim resursima, a Iran je dobivao samo mali dio profita – obično manje od 16% neto dobiti. Ova eksploatacija bila je maligna jer je lišavala Iran prihoda potrebnih za razvoj, dok je Britanija koristila naftu za finansiranje svog imperija, uključujući i Prvi svjetski rat.
Britanski uticaj se intenzivirao 1907. godine Anglo-ruskom konvencijom, koja je podijelila Iran na sfere uticaja: sjever pod ruskom, jug pod britanskom kontrolom. Ova podjela bila je klasičan primjer imperijalističkog malignog djelovanja, gdje su strane sile tretirale Iran kao puku geopolitičku nagradu, ignorirajući nacionalni suverenitet. Tokom 1921. godine, Britanija je navodno podržala puč Reze šaha Pahlavija, koji je modernizirao Iran, ali i suzbio opoziciju, uključujući zatvaranje Mohammada Mosaddegha 1940. zbog njegovog zalaganja za nacionalizaciju nafte. Ova podrška puču bila je maligna jer je uspostavila autoritarni režim koji je služio britanskim interesima, a ne iranskom narodu.
Maligni uticaj Britanije i SSSR-a u prvoj polovini dvadesetog stoljeća
U periodu između dva svjetska rata, britanski maligni uticaj manifestirao se kroz ekonomske pritiske i političke manipulacije. Reza šah je pokušao pregovarati o boljim uslovima za naftu, ali Britanija je odbila značajne ustupke, održavajući kontrolu nad Anglo-iranskom naftnom kompanijom (AIOC). Tokom Drugog svjetskog rata, 1941. godine, Britanija i Sovjetski Savez izveli su invaziju na Iran kako bi osigurali naftna polja i putove za opskrbu, svrgnuvši Rezu šaha i postavivši njegovog sina, Mohammada Rezu Pahlavija, na tron. Ova okupacija bila je maligna intervencija koja je kršila iranski neutralitet, dovela do gladovanja i ekonomske krize, te pojačala nacionalističke osjećaje protiv stranaca.
Poslije rata, Britanija je zadržala dominaciju nad naftom, ali je iranski nacionalizam rastao. Parlament i javnost zahtijevali su nacionalizaciju, vidjevši AIOC kao simbol britanskog imperijalizma. Britanija je odgovorila pritiscima, uključujući blokadu iranske nafte na svjetskom tržištu, što je dovelo do ekonomske krize. Ovi postupci bili su maligni jer su namjerno sabotirali iransku ekonomiju kako bi očuvali profit, ignorirajući patnju iranskog naroda.
Američki ulazak i hladnoratovski kontekst
Sjedinjene Američke Države ušle su u iranske poslove intenzivnije poslije Drugog svjetskog rata, zamijenivši Britaniju kao glavni zapadni igrač. U početku, američka politika pod Trumanom bila je opreznija, fokusirana na anti-komunizam, ali i na podršku dekolonizaciji. Međutim, s dolaskom Eisenhowerove administracije 1953., američki uticaj postao je maligniji, vođen strahom od sovjetskog uticaja i željom za kontrolom nad naftom. Amerikanci su vidjeli Iran kao ključnu barijeru protiv komunizma, a Mosaddeghov nacionalizam kao potencijalnu prijetnju koja bi mogla dovesti do pada pod sovjetski uticaj.
Mosaddegh je izabran za premijera 1951. godine na valu nacionalizma. Njegova vlada nacionalizirala je naftnu industriju u martu 1951., izbacivši strane predstavnike i prekinuvši britansku dominaciju. Britanija je odgovorila globalnim bojkotom iranske nafte, zamrzavanjem imovine i sankcijama, što je dovelo do ekonomske krize. Mosaddegh je tražio američku medijaciju, nudeći 50-50 podjelu profita, ali Britanija je odbila, a SAD su se postepeno pridružile pritiscima. Ova saradnja bila je maligna jer je koristila ekonomsku ucjenu da podriva demokratski izabranu vladu.
Do 1952., komunistička Tudeh partija infiltrirala se u vojsku i podržavala Mosaddegha, dok je klerikalna podrška od Ajatolaha Kašanija opadala zbog sekularnih politika Mosaddegha. Ovo je dalo Zapadu izgovor za intervenciju, optužujući Mosaddegha za komunističke simpatije, iako je bio antikomunist.
Operacija Ajax: Vrhunac malignog uticaja
Operacija Ajax, poznata i kao TP-AJAX u CIA dokumentima i Operation Boot u britanskim, bila je kulminacija britansko-američkog malignog uticaja. Planiranje je započelo krajem 1952., kada je Britanija, pod premijerom Winstonom Churchillom, pritisnula SAD da se pridruže, perpetuirajući otvoren strah od komunističkog preuzimanja Irana. MI6 i CIA su sarađivale, pod vodstvom Kermita Roosevelta Jr. koji je vodio operaciju na terenu.
Motivi su bili ekonomski i geopolitički: zaštita naftnih interesa i sprječavanje sovjetskog uticaja. CIA je potrošila između 100.000 i 20 miliona dolara na podmićivanje demonstranata, vjerskih službenika (poput Ajatolaha Behbahanija), političara i vojnih časnika. Koristili su propagandu, uključujući lažne napade na vjerske lidere kako bi ih okrenuli protiv Mosaddegha, te BBC Persian radio za signale. Britanija je pružila finansijsku podršku i mrežu agenata, poput braće Rashidian.
Puč je započeo 15. augusta 1953., kada je šah, pod pritiskom CIA-e, potpisao dekret za smjenu Mosaddegha i imenovanje generala Fazlollaha Zahedija. Međutim, Mosaddegh je odbacio dekret i uhitio kurira, što je dovelo do privremenog neuspjeha. Šah je pobjegao iz zemlje. Zatim, 19. augusta, rulja i vojne jedinice finansirane od strane CIA-e izvele su napade, dovodeći do sukoba s 200-300 mrtvih. Mosaddegh je pobjegao, ali je uhvaćen, osuđen na tri godine zatvora i doživotni kućni pritvor.
Ova operacija bila je maligna jer je svrgnula demokratsku vladu kroz lažne izgovore, podmićivanje i nasilje, instalirajući autokratski režim koji je služio zapadnim interesima.
Posljedice svrgavanja Mosaddegha
Neposredne posljedice bile su uspostava pro-zapadnog režima pod Zahedijem i šahom. Mosaddeghovi pristaše su bili pogubljeni ili zatvoreni, Nacionalni front zabranjen, a članovi Tudeh partije bili su masovno hapšeni (preko 4.000 aktivista). CIA je obučila SAVAK, tajnu policiju, koja je cenzurirala i mučila disidente. Naftni prihodi su porasli kroz konzorcij 1954., gdje su američke kompanije dobile 40% udjela, ali Iran je izgubio stvarnu kontrolu.
Dugoročno, puč je posijao sjeme Islamske revolucije 1979., koja je svrgnula šaha i uspostavila vlast u interesu Irana. Britansko-američki maligni uticaj u Iranu tokom dvadesetog stoljeća, kulminirajući operacijom Ajax 1953., bio je sistematska kampanja eksploatacije i intervencije koja je podrivala iransku demokratiju i suverenost. Od britanskih naftnih koncesija do američkih hladnoratovskih manipulacija, ovaj uticaj nije samo oslabio Iran ekonomski, već i stvorio duboke rane koje su dovele do revolucionarnih promjena 1979. Danas, nasljeđe ovog uticaja vidljivo je u napetim odnosima između Irana i Zapada, podsjećajući nas na opasnosti imperijalizma. Da bi se izbjegle slične greške, potrebno je priznati historijske nepravde i promovirati poštovanje nacionalnog suvereniteta.
Ekskluzivno PISjournal
