PISjournal – Historiju narodā nije moguće upoznati samo kroz ratove, vlasti i političke događaje. U dubini historije postoji jedan skriveniji i trajniji tok koji određuje sudbinu civilizacija; tok mišljenja koja otvaraju nove horizonte, ideala koji pokreću generacije i ličnosti koje razmišljaju iznad okvira vlastitog vremena te budućnost posmatraju u ogledalu vjere, racionalnosti i historijskog iskustva.
Civilizacije, mnogo prije nego što se pokažu u kamenu i željezu, u gradovima i građevinama, u industriji i tehnologiji, rađaju se u ljudskim dušama. Svaka civilizacija započinje jednom idejom; vjerovanjem koje pušta korijen u srcima, nadom koja niče u duši društva i voljom koja jedan narod poziva da krene prema budućnosti. Upravo zato historiju civilizacija prije svega treba smatrati historijom mišljenja i velikih ljudi; ljudi koji su uspjeli izgraditi čvrst most između prošlosti i budućnosti te narodima otvoriti horizonte koji nadilaze stvarnosti ograničene vlastitim vremenom.
Islamski svijet je tokom posljednja dva stoljeća prošao kroz jedno od najtežih razdoblja svoje historije. Postepeno rastakanje političke moći muslimana, širenje kolonijalizma, zaostajanje u nauci, kriza kulturnog identiteta i intelektualna dominacija zapadne civilizacije postavili su pred muslimanske mislioce duboka pitanja; pitanja o odnosu islama i modernosti, religije i napretka, tradicije i inovacije, nezavisnosti i globalizacije. U takvom ozračju, glavno pitanje nije bilo samo obnova jedne države niti reforma jednog društva, već ponovno promišljanje o poziciji islama u budućnosti svijeta i mogućnosti ponovne obnove civilizacijske uloge muslimana.
Islamsku revoluciju u Iranu treba smatrati jednim od najznačajnijih historijskih odgovora na ova pitanja. Ta revolucija nije predstavljala samo zamjenu jednog političkog sistema drugim, nego i ponovno oživljavanje uvjerenja da vjera može imati aktivnu i inspirativnu ulogu na društvenoj, kulturnoj, političkoj i civilizacijskoj sceni. Među ličnostima koje su imale stvaralačku ulogu u nastavku i promoviranju tog puta, šehid ajatollah Sejjid Ali Hamenei zauzima posebno i istaknuto mjesto.
Više od tri decenije vođenja Islamske Republike Iran stvorile su kod mnogih domaćih i stranih posmatrača sliku o njemu prvenstveno kao političkoj ličnosti. Međutim, činjenica je da bi reduciranje ličnosti ajatollaha Sejjida Alija Hameneija samo na područje politike značilo zanemarivanje jedne od najvažnijih dimenzija njegove ličnosti. Iza političkih stavova, strateških odluka i upravljanja velikim događajima skriva se jedan intelektualni i civilizacijski sistem koji se tokom dugog niza godina razmatrao kroz njegova predavanja, poruke, pisanu ostavštinu i smjernice.
U ovom intelektualnom okviru islam nije samo skup individualnih učenja ili obredoslovnih propisa, nego živa stvarnost koja gradi civilizaciju; stvarnost koja u savremenom svijetu može ponuditi novi model ljudskog života. Pojmovi poput pravde, napretka, duhovnosti, nauke, kulture, nezavisnosti, otpora, islamskog ummeta, mladih, porodice i životnog stila u njegovoj misli nisu raštrkani i međusobno nepovezani pojmovi, već dijelovi jednog koherentnog intelektualnog sistema koji u konačnici vodi ka ideji „Nove islamske civilizacije“.
Možda se može reći da je jedna od najvažnijih osobina ajatollaha Hameneija njegov historijski i civilizacijski pogled na savremene promjene. Dok mnoge analize ostaju na ravni događaja i svakodnevnih zbivanja, ajatollah Hamenei je uvijek nastojao da tekuća pitanja tumači u okviru dugoročnih historijskih tokova. S tog aspekta, Islamska revolucija nije samo događaj iz 1979. godine, nego početak jednog historijskog procesa koji može dovesti do ponovne obnove civilizacijske uloge islama u savremenom svijetu.
Pojam „Nove islamske civilizacije“ treba smatrati pulsirajućim srcem ovog intelektualnog sistema. Ovaj pojam nije poziv na nostalgični povratak u prošlost, niti je imitacija uobičajenih modela razvoja u današnjem svijetu. Naprotiv, to je nastojanje da se iznova reinterpretira potencijal islama kao odgovora na potrebe savremenog čovjeka; čovjeka koji, iako raspolaže izvanrednim naučnim i tehnološkim napretkom, i dalje se suočava s krizom smisla, krizom pravde, krizom morala i krizom identiteta.
Iz perspektive imama Hameneija, poželjna civilizacija budućnosti je ona u kojoj nauka ne dolazi u sukob s moralom, moć s pravdom, sloboda s odgovornošću, napredak s duhovnošću, a racionalnost s vjerom. Takva civilizacija moguća je samo kroz obnovu čovjeka, društva i kulture, a njeno ostvarenje zahtijeva jedan historijski, postepen i kontinuiran proces.
Ovaj tekst predstavlja pokušaj ponovnog čitanja različitih dimenzija ovog civilizacijskog mišljenja. Tekst nema za cilj da pruži političku biografiju niti da se svede na puko prezentiranje ličnih stavova ajatollaha Hameneija, već da pokuša razumjeti jedan intelektualni sistem koji stoji iza mnogih njegovih stavova i strategija. Stoga tekst nastoji da pojmove poput nove islamske civilizacije, nauke, pravde, duhovnosti, kulture, identiteta, mladih, otpora, islamskog jedinstva i budućnosti islamskog svijeta razmatra u okviru jedinstvenog intelektualnog sistema.
Nedvojbeno je da je svaki civilizacijski projekat izložen kritici, procjeni i dijalogu, te ni ovaj tekst ne tvrdi da nudi konačnu riječ o toj temi. Ipak, nadamo se da ovaj tekst može doprinijeti dubljem razumijevanju jednog od najvažnijih intelektualnih tokova današnjeg islamskog svijeta, te upoznati čitatelja s manje poznatim dimenzijama ličnosti bez čijeg mišljenja nije moguće adekvatno objasniti mnoge intelektualne i političke promjene u islamskome svijetu posljednjih decenija.
U vremenu kada se svijet nalazi na pragu velikih političkih, kulturnih i civilizacijskih promjena, a pitanje budućnosti čovječanstva više nego ikada zaokuplja umove mislilaca, ponovno čitanje mišljenja koje nastoji uspostaviti poveznicu između vjere i racionalnosti, tradicije i inovacije, identiteta i globalizacije, te ideala i stvarnosti, postaje nužno u odnosu na dvije ravni. Tekst će razmatrati ova pitanja kroz nekoliko dijelova:
Prvi dio: Od političkog liderstva do civilizacijskog liderstva
U savremenoj političkoj literaturi, lideri se obično prepoznaju prema stepenu političkog uticaja, izvršne moći ili sposobnosti upravljanja krizama; međutim, u historiji narodā postoje i takve grupe liderā čija uloga nadilazi upravljanje jednom državom ili upravljanje jednim historijskim razdobljem. Ova grupa liderā nastoji da koncipira nove horizonte za život jednog naroda, pa čak i jedne civilizacije, te da, prezentirajući jedan intelektualni, kulturni i društveni sistem, oblikuje put budućnosti društva. Iz ove perspektive razmatra se pojam „civilizacijskog liderstva“; pojam koji je posljednjih decenija sve više privlačio pažnju istraživača, u kontekstu opisivanja ličnosti i mišljenja šehida imama Sejjida Alija Hameneija.
Civilizacijsko liderstvo može se smatrati vidom liderstva čiji cilj nije samo očuvanje postojećih političkih struktura, nego uspostavljanje transformacije u kulturnim, naučnim, društvenim i duhovnim temeljima društva te kretanje ka oblikovanju novog civilizacijskog modela. U ovom svjetopogledu, država i politika su sredstva u službi jednog većeg cilja; cilja koji vodi ka izgradnji čovjeka, društva i civilizacije. Takav pristup može se uočiti u mnogim govorima, spisima i strateškim programima šehida ajatollaha Hameneija, gdje se pojmovi poput „nove islamske civilizacije“, „napretka“, „samopouzdanja“, „naučnog pokreta“, „islamskog načina života“ i „islamskog ummeta“ razmatraju kao segmenti jedinstvenog sistema.
Jedna od istaknutih osobina civilizacijskih liderā jeste njihov vizionarski pogled na društvene promjene. Politički lideri obično donose odluke u okviru kratkoročnih perioda i svakodnevnih pitanja, dok civilizacijski lideri uzimaju u obzir višedecenijske horizonte, pa čak i horizonte nekoliko stoljeća. U mišljenju ajatollaha Hameneija također se više puta naglašava potreba za strateškim i vizionarski usmjerenim pogledom. On Islamsku revoluciju ne smatra samo političkom promjenom iz 1979. godine, nego početkom jednog historijskog procesa koji može dovesti do obnove islamskog identiteta i oblikovanja nove civilizacije u savremenom svijetu.
U tom kontekstu, Islamska revolucija se ne smatra prolaznim događajem, nego početkom jednog civilizacijskog pokreta. Prema ovom gledištu, Islamska revolucija je uspjela obnoviti izgubljeno samopouzdanje islamskog svijeta i pokazati da vjera može imati aktivno i djelotvorno prisustvo u društvenoj i političkoj sferi. Iz ove perspektive, formiranje islamskog sistema samo je jedna od etapa tog puta, dok su islamsko društvo i islamska civilizacija naredne etape ovog historijskog kretanja.
Još jedan element koji ličnosti ajatollaha Hamneija daje civilizacijsku dimenziju jeste njegova posebna pažnja prema nauci i znanju. U mnogim historijski velikim civilizacijama, naučni iskorak bio je uvod u oblikovanje kulturne i društvene moći. U tom kontekstu treba analizirati dosljedno insistiranje imama Hameneija na produkciji znanja, „mekom pokretu“, naučnom autoritetu i naučnoj nezavisnosti. Iz njegove perspektive, civilizacija koja ne može imati stvaralačku ulogu u oblasti znanja i tehnologije neće imati stabilnu poziciju u globalnoj konkurenciji.
Također, u njegovom mišljenju civilizacija nije samo zbirka materijalnih napredaka. Suprotno nekim modernim modelima koji razvoj uglavnom mjere ekonomskim i tehnološkim pokazateljima, poželjna civilizacija treba uspostaviti ravnotežu između materijalnog napretka i duhovnog uzdizanja. Zbog toga pojmovi poput pravde, morala, ljudskog dostojanstva, porodice i duhovnosti, uz nauku i tehnologiju, imaju temeljno mjesto u intelektualnom sistemu imama Hameneija. Ovaj sveobuhvatan pogled na čovjeka i društvo jedna je od najvažnijih razlika između civilizacijskog modela koji zagovara šehid ajatollah Hamenei i mnogih uobičajenih modela razvoja u savremenom svijetu.
S druge strane, ajatollah Hamenei ne posmatra civilizaciju kao isključivo nacionalni fenomen. U njegovim djelima i istupima uvijek se govori o islamskom ummetu, solidarnosti muslimanskih naroda i ulozi islamskog svijeta u budućnosti čovječanstva. Zbog toga civilizacijska perspektiva koju on zastupa nije ograničena na geografske granice Irana, nego slijedi širi horizont u kojem muslimanski narodi, uz očuvanje vlastite kulturne i etničke raznolikosti, mogu aktivno učestvovati u oblikovanju budućnosti svijeta.
Na osnovu toga, za precizno razumijevanje ličnosti ajatollaha Hameneija nije dovoljno ograničiti se samo na njegovu političku ili poziciju pravnog autoriteta. On, pored vjerskog autoriteta i odgovornosti političkog liderstva, posjeduje i jedan veliki intelektualni koncept za budućnost islamskog društva; koncept koji različite elemente poput nauke, kulture, duhovnosti, pravde, nezavisnosti, identiteta i napretka povezuje u okviru jedinstvenog sistema. Zbog toga se izraz „civilizacijski lider“ može smatrati jednim od najpreciznijih opisa za razumijevanje njegove pozicije mjesta u savremenoj historiji.
Ekskluzivno PISjournal
