Belmin Herić
PISjournal – Uloga Sovjetskog Saveza na Bliskom istoku tokom dvadesetog stoljeća predstavlja jedno od najkompleksnijih, najdinamičnijih i najvažnijih poglavlja Hladnog rata.
Kao globalna supersila, Sovjetski Savez je ovaj region posmatrao ne samo kao susjednu geografsku zonu od vitalnog sigurnosnog značaja, već i kao ključnu šahovsku tablu u globalnom ideološkom, vojnom i ekonomskom nadmetanju sa Sjedinjenim Američkim Državama i zapadnim saveznicima.
Bliski istok, sa svojim nepreglednim rezervama nafte, strateškim pomorskim putevima poput Sueckog kanala i kulturnim i političkim uticajem na širi islamski svijet, bio je regija koju Moskva jednostavno nije mogla ignorisati. Kroz decenije, sovjetska politika u ovom dijelu svijeta prošla je kroz brojne faze: od početnog oklijevanja i pragmatičnih poteza, preko stvaranja snažnih, ali često nestabilnih savezništava sa arapskim državama, pa sve do konačnog opadanja uticaja u godinama pred raspad samog Sovjetskog Saveza.
Rani počeci: Od podrške Izraelu do arapskog nacionalizma
Neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata, sovjetska vanjska politika na Bliskom istoku bila je u velikoj mjeri vođena željom da se potkopa uticaj tradicionalnih kolonijalnih sila, prvenstveno Velike Britanije i Francuske. Zanimljivo je, a često i zaboravljeno u modernim historijskim analizama, da je Sovjetski Savez pod vodstvom Josifa Staljina odigrao ključnu ulogu u stvaranju Države Izrael. Godine 1947., Sovjetski Savez je u Ujedinjenim nacijama glasao za plan podjele Palestine, a 1948. godine bio je prva država koja je de jure priznala novonastalu državu Izrael, samo nekoliko dana nakon njenog proglašenja nezavisnosti. Staljinov motiv nije bio ukorijenjen u simpatijama prema cionističkom pokretu, koji je sovjetska ideologija smatrala buržoaskim nacionalizmom, već u hladnoj geopolitičkoj kalkulaciji. Sovjeti su smatrali da će formiranje Izraela zadati smrtonosan udarac britanskoj dominaciji na Bliskom istoku. Štaviše, preko Čehoslovačke, Sovjetski Savez je tajno naoružavao jevrejske snage tokom Arapsko-izraelskog rata 1948. godine, što je bilo presudno za opstanak nove države.
Međutim, ovaj brak iz računa bio je kratkog vijeka. Kako se Izrael ubrzo počeo okretati zapadnim demokratijama i Sjedinjenim Američkim Državama, te kako se unutar samog Sovjetskog Saveza pojačala antisemitska kampanja pred kraj Staljinovog života, odnosi između Moskve i Tel Aviva su se naglo pogoršali. U isto vrijeme, u arapskom svijetu počeli su se dešavati tektonski politički poremećaji. Stari monarhistički režimi, često korumpirani i pod kontrolom Zapada, počeli su padati pod pritiskom novih, radikalnijih vojnih i političkih pokreta.
Dolazak na vlast Slobodnih oficira u Egiptu 1952. godine, predvođenih Gamalom Abdelom Naserom, označio je prekretnicu. Naserov „arapski socijalizam“ i naglašeni antiimperijalizam savršeno su se uklapali u novu sovjetsku strategiju. Iako su arapski nacionalisti često bili antikomunisti i surovo proganjali lokalne komunističke partije u svojim zemljama, nova sovjetska administracija pod Nikitom Hruščovom odlučila je biti pragmatična. Za Moskvu je bilo važnije imati snažne antizapadne saveznike u geostrateški važnim državama nego insistirati na čistoj marksističko-lenjinističkoj ideologiji.
Suecka kriza i zlatno doba sovjetsko-arapskog saveza
Prelomni trenutak koji je zacementirao prisustvo Sovjetskog Saveza na Bliskom istoku bila je Suecka kriza 1956. godine. Kada je Naser nacionalizirao Suecki kanal, izazvao je vojnu intervenciju Velike Britanije, Francuske i Izraela. Sovjetski Savez je, u nastojanju da zaštiti svog novog saveznika i iskoristi zapadnu podijeljenost, oštro zaprijetio nuklearnim napadom na zapadne prijestolnice ukoliko se invazija ne obustavi. Iako su Sjedinjene Američke Države pod predsjednikom Eisenhowerom također izvršile ekonomski i politički pritisak na Britaniju i Francusku da se povuku, u očima arapskog svijeta, Sovjetski Savez je izašao kao heroj i ultimativni zaštitnik arapskih interesa protiv zapadnog kolonijalizma.
Nakon Suecke krize, ekonomska i vojna saradnja između Moskve i arapskih zemalja je procvjetala. Najistaknutiji simbol te saradnje bila je izgradnja Asuanske brane u Egiptu. Nakon što su Sjedinjene Američke Države i Svjetska banka povukle ponudu za finansiranje ovog gigantskog infrastrukturnog projekta, Sovjetski Savez je uskočio sa finansijskim kreditima i hiljadama inženjera. Asuanska brana postala je monumentalni spomenik sovjetsko-arapskog prijateljstva, demonstrirajući sposobnost Moskve da ponudi alternativu zapadnom kapitalu i tehnologiji.
Pored Egipta, Sovjetski Savez je počeo širiti svoj uticaj i na druge zemlje. Sirija i Irak, u kojima je na vlast došla arapska nacionalistička partija Baas, postali su ključni klijenti. Ove države su potpisale ugovore o prijateljstvu i saradnji sa Moskvom, te su započele ogromne programe naoružavanja. Sovjetsko oružje, od tenkova T-54 i T-55, preko borbenih aviona MiG-21, do sistema protivzračne odbrane, preplavilo je arapske armije. U zamjenu za naoružanje i ekonomsku pomoć, Sovjetski Savez je dobio strateške prednosti, uključujući pravo na korištenje pomorskih baza za svoju 5. operativnu eskadru u Sredozemnom moru, konkretno u lukama Aleksandrija u Egiptu i Tartus u Siriji. Ovo je omogućilo sovjetskoj mornarici da direktno parira američkoj Šestoj floti i projektuje moć u južnom krilu NATO pakta.
Ideološki paradoksi i naoružavanje saveznika
Zanimljivo je posmatrati ideološki paradoks ovog savezništva. Sovjetski Savez, država utemeljena na principima državnog ateizma i diktature proletarijata, formirao je najčvršće veze sa duboko religioznim islamskim društvima kojima su upravljale nacionalističke vojne elite. Lideri poput Nasera u Egiptu ili kasnije Hafiza al-Asada u Siriji i Sadama Huseina u Iraku bez milosti su hapsili i ubijali domaće komuniste, smatrajući ih prijetnjom po nacionalno jedinstvo i svoju vlast. Sovjetsko rukovodstvo je redovno prelazilo preko ovih progona, držeći se doktrine koja je prednost davala vanjskopolitičkoj orijentaciji tih država nad njihovom unutrašnjom politikom. Moskva je rezonirala da je svaki arapski lider koji je spreman suprotstaviti se američkom uticaju „objektivno progresivan“, bez obzira na njegov odnos prema marksizmu.
Uloga Sovjetskog Saveza nije bila ograničena samo na formalne države. Od kasnih 1960-ih godina, Moskva je počela aktivno podržavati Palestinsku oslobodilačku organizaciju (PLO) i njenog lidera Jasera Arafata. Kroz obavještajnu službu KGB i države Varšavskog pakta, poput Istočne Njemačke i Čehoslovačke, Sovjetski Savez je obezbjeđivao novac, oružje, logističku podršku i vojnu obuku za palestinske borce. Ovo je Moskvi dalo dodatnu polugu moći u pregovorima i omogućilo joj da se pozicionira kao nezaobilazan faktor u rješavanju cjelokupnog bliskoistočnog konflikta.
Granice moći: Šestodnevni i Jomkipurski rat
Međutim, sovjetski uticaj na Bliskom istoku nije donio stabilnost svojim arapskim klijentima, a ubrzo su se pokazale i jasne granice sovjetske moći. Šestodnevni rat u junu 1967. godine predstavljao je katastrofalan poraz za arapske države i ozbiljan udarac za sovjetski prestiž. Izrael je u munjevitoj akciji uništio arapske zračne snage na zemlji i zauzeo Sinaj, Gazu, Zapadnu obalu, Istočni Jerusalem i Golansku visoravan. Zapadni analitičari su ovo vidjeli ne samo kao poraz arapskih armija, već i kao dokaz superiornosti zapadnog (američkog i francuskog) oružja i taktike nad sovjetskom vojnom doktrinom i tehnikom. Kako bi spasio obraz i zadržao saveznike, Sovjetski Savez je morao pokrenuti masovni program ponovnog naoružavanja Egipta i Sirije, ulažući milijarde rubalja u obnovu njihovih potpuno uništenih armija.
Sljedeći veliki sukob, Jomkipurski rat 1973. godine, pokazao je drugačiju sliku. Arapske snage, sada bolje obučene i opremljene naprednijim sovjetskim protivoklopnim i protivzračnim sistemima, ostvarile su početne uspjehe. Ovaj rat je doveo svijet na ivicu nuklearnog sukoba, jer su i Sovjetski Savez i SAD pokrenuli masovne operacije zračnih mostova za snabdijevanje svojih saveznika oružjem. Kada je izraelska vojska preokrenula tok rata i zaprijetila potpunim uništenjem egipatske Treće armije, sovjetski lider Leonid Brežnjev poslao je oštro pismo američkom predsjedniku Richardu Nixonu, prijeteći jednostranom sovjetskom vojnom intervencijom na terenu ako Izrael ne prekine ofanzivu. Amerikanci su odgovorili podizanjem stepena nuklearne pripravnosti (DEFCON 3). Srećom, diplomatski pritisak je doveo do prekida vatre, ali je incident jasno demonstrirao koliko je Bliski istok postao zapaljiv i opasan teren za globalno nadmetanje.
Gubitak Egipta i promjena geopolitičkog balansa
Sredina sedamdesetih godina prošlog stoljeća donijela je najveći geostrateški poraz Sovjetskog Saveza u regiji, gubitak Egipta. Nakon smrti Gamala Abdela Nasera, na vlast je došao Anvar el-Sadat, koji je bio znatno pragmatičniji i manje ideološki vezan za Moskvu. Frustriran sovjetskim odbijanjem da mu isporuče ofanzivno oružje kojim bi ponovo osvojio Sinaj, te shvativši da Sjedinjene Američke Države drže ključ za mir i ekonomski prosperitet, Sadat je 1972. godine donio šokantnu odluku o protjerivanju preko 15.000 sovjetskih vojnih savjetnika iz Egipta. Ovo je bio početak egipatskog okretanja ka Washingtonu, koje će kulminirati potpisivanjem mirovnog sporazuma u Camp Davidu 1978. godine.
Gubitkom Egipta, Sovjetski Savez je ostao bez svog najvažnijeg i najmnogoljudnijeg saveznika u arapskom svijetu. Moskva je tada bila prisiljena osloniti se na preostale, radikalnije države poput Sirije pod Asadom, Iraka, te Južnog Jemena, koji je postao jedina zvanična marksistička država u arapskom svijetu. Sovjetska politika se fragmentirala i počela gubiti jedinstvenu stratešku viziju.
Afganistan, Iransko-irački rat i konačni krah
U periodu osamdesetih godina, sovjetska pozicija na širem Bliskom istoku bila je duboko uzdrmana dvama velikim događajima. Prvi je bio invazija Sovjetskog Saveza na Afganistan krajem 1979. godine. Iako Afganistan geografski pripada Centralnoj i Južnoj Aziji, ova vojna intervencija imala je razorne posljedice po imidž Moskve u islamskom svijetu, uključujući Bliski istok. Sovjetski Savez, nekada slavljen kao zaštitnik trećeg svijeta, sada je bio percipiran kao agresor koji ubija muslimane i okupira nezavisnu islamsku zemlju. Saudijska Arabija, uz podršku SAD-a, iskoristila je ovu priliku da finansira pokret mudžahedina, dodatno izolirajući Moskvu u arapskim krugovima.
Drugi veliki izazov bio je Iransko-irački rat (1980–1988). Sovjetski Savez se našao u izuzetno teškoj situaciji. S jedne strane, Irak je bio dugogodišnji saveznik i klijent sovjetskog oružja. S druge strane, nova Islamska Republika Iran, iako fundamentalno antikomunistička, zauzela je oštar antiamerički stav koji je Moskvi strateški odgovarao. Moskva je pokušavala balansirati, zvanično proklamujući neutralnost, ali je potajno nastavila naoružavati Irak kako bi spriječila pad Sadama Huseina, istovremeno pokušavajući ne otuđiti u potpunosti Teheran. Ovaj balansirajući čin bio je iscrpljujući i pokazao je da Sovjetski Savez više nema snage ni autoriteta da posreduje u rješavanju sukoba u regiji.
Kako su osamdesete odmicale, ekonomska stagnacija unutar samog Sovjetskog Saveza počela je diktirati promjene u vanjskoj politici. Dolazak Mihaila Gorbačova na vlast i pokretanje Perestrojke i Glasnosti donijeli su koncept „novog razmišljanja“ u međunarodnim odnosima. Moskva je shvatila da više ne može finansijski izdržavati trku u naoružanju i subvencionirati svoje klijente širom svijeta. Podrška arapskim saveznicima je značajno smanjena, a Sovjetski Savez je počeo zagovarati diplomatska, a ne vojna rješenja konflikata. Ovo se najočitije pokazalo tokom Zaljevskog rata 1990–1991. godine, kada je Sovjetski Savez u zalasku odbio podržati svog nekadašnjeg klijenta Irak nakon invazije na Kuvajt, te je čak glasao u Vijeću sigurnosti UN-a za rezolucije koje su omogućile vojnu intervenciju koalicije predvođene SAD-om.
Raspad Sovjetskog Saveza u decembru 1991. godine ostavio je ogroman geopolitički vakuum na Bliskom istoku. Značajne promjene desile su se preko noći; države poput Sirije i Iraka ostale su bez svog primarnog zaštitnika i snabdjevača oružjem, prepuštene milosti i nemilosti u regiji kojom je sada neprikosnoveno dominirala jedna jedina supersila, Sjedinjene Američke Države.
Naslijeđe jedne ere
Uticaj Sovjetskog Saveza na Bliskom istoku bio je dubok i dalekosežan. Iako Moskva nikada nije uspjela u potpunosti nametnuti svoju komunističku ideologiju regiji, uspjela je ubrzati kraj zapadnog kolonijalizma i duboko oblikovati infrastrukturu, vojne aparate i politički diskurs arapskih država. Hiljade arapskih studenata, ljekara, inženjera i vojnih oficira školovalo se u Moskvi, Kijevu i Lenjingradu, stvarajući kulturne i ljudske veze koje su u određenoj mjeri nadživjele Hladni rat.
Današnja Ruska Federacija, iako mnogo manja i ekonomski slabija od svog sovjetskog prethodnika, uveliko se oslanja na naslijeđe iz tog perioda kako bi ponovo projektovala svoju moć. Stoga, uloga Sovjetskog Saveza na Bliskom istoku nije samo zatvorena stranica historije, već vitalni ključ za razumijevanje modernog rasporeda snaga i neprekidnih sukoba u jednoj od najturbulentnijih regija na svijetu.
Ekskluzivno PISjournal
