PISjournal – Decenijama je globalni finansijski sistem funkcionisao kao jedan od najvažnijih instrumenata zapadne dominacije nad svijetom. Iako se često predstavljao kao neutralna infrastruktura međunarodne trgovine, sistem zasnovan na američkom dolaru, mreži SWIFT i zapadnim finansijskim institucijama služio je ne samo za olakšavanje trgovine već i kao moćno političko oružje.
Države koje bi se našle u sukobu sa interesima Washingtona ili njegovih saveznika često su bile izložene sankcijama, finansijskoj izolaciji i ekonomskim pritiscima koji su pogađali milione običnih ljudi. Danas, međutim, na horizontu se pojavljuje alternativa koja bi mogla promijeniti odnose snaga u globalnoj ekonomiji – kineski digitalni juan.
Kina već godinama širi svoje ekonomsko prisustvo u Africi kroz Inicijativu Pojas i put, finansirajući puteve, željeznice, luke i energetsku infrastrukturu širom kontinenta. Međutim, nova faza kineskog angažmana nadilazi izgradnju fizičke infrastrukture. Riječ je o stvaranju paralelne finansijske arhitekture koja bi afričkim državama omogućila da posluju izvan tradicionalnih zapadnih kanala i smanje svoju zavisnost od dolara.
Plan saradnje između Kine i Afrike za period 2025–2027. predviđa podršku za trideset infrastrukturnih projekata povezivanja širom kontinenta. U Keniji i Ugandi već se obnavljaju veliki transportni projekti koje podržava Kina. Iako se na prvi pogled radi o saobraćajnoj infrastrukturi, njihova stvarna važnost mogla bi biti mnogo šira. Takvi projekti stvaraju osnovu za uspostavljanje novih trgovinskih i finansijskih mreža u kojima bi digitalni juan mogao postati ključni instrument plaćanja.
Današnji međunarodni platni sistem pod snažnom je kontrolom Zapada. Većina prekograničnih transakcija prolazi kroz mrežu SWIFT i niz posredničkih banaka koje se uglavnom nalaze u Sjedinjenim Američkim Državama ili njihovim saveznicima. Takav sistem omogućava Washingtonu da prati, ograničava ili blokira finansijske tokove gotovo bilo koje zemlje na svijetu. Sankcije uvedene Iranu, Rusiji, Venecueli i brojnim drugim državama pokazale su da pristup globalnim finansijama nije univerzalno pravo, već privilegija koju kontrolišu zapadne sile.
Upravo zbog toga mnoge zemlje Globalnog juga traže alternativu. Digitalni juan predstavlja jedan od najambicioznijih pokušaja stvaranja takve alternative. Kineska digitalna valuta omogućava direktna plaćanja bez potrebe za korištenjem američkog dolara kao posredne valute. Time se smanjuje zavisnost od zapadnih finansijskih institucija i otvara prostor za veću ekonomsku suverenost država koje su dugo bile podređene postojećem poretku.
Stručnjaci ističu da bi digitalni juan mogao značajno ubrzati prekogranične transakcije. Dok tradicionalni transferi putem SWIFT-a često traju nekoliko dana i uključuju brojne posrednike koji naplaćuju visoke naknade, kineski sistem omogućava gotovo trenutna poravnanja. Troškovi transakcija mogli bi biti smanjeni za 40 do 60 posto, što predstavlja ogromnu prednost za afričke ekonomije koje se već dugo suočavaju s visokim troškovima međunarodne trgovine.
Za afričke zemlje ovo pitanje nije samo tehničke prirode. Ono je duboko političko. Tokom kolonijalnog perioda evropske sile kontrolisale su afričke resurse vojnom silom. Nakon formalne dekolonizacije mnogi mehanizmi kontrole nastavili su postojati kroz finansijske institucije, dugove, trgovinske sporazume i monetarne sisteme. Mnogi afrički intelektualci i ekonomisti godinama upozoravaju da politička nezavisnost nema puni smisao bez finansijske nezavisnosti.
U tom kontekstu kineski digitalni juan mnogi vide kao priliku za smanjenje zapadne dominacije. Rastuće nepovjerenje prema dolaru dodatno je pojačano korištenjem ekonomskih sankcija i carina kao instrumenata političkog pritiska. Kada jedna valuta služi ne samo kao sredstvo razmjene nego i kao geopolitičko oružje, prirodno je da druge države traže alternativne puteve.
Afrika je posebno važna u ovoj transformaciji zbog svoje sve veće povezanosti s Kinom. Mnoge zemlje kontinenta već učestvuju u Inicijativi Pojas i put, a kineska ulaganja postala su značajan faktor ekonomskog razvoja. Ukoliko se digitalni juan uspješno integriše u te projekte, mogao bi postati temelj novog finansijskog ekosistema koji će funkcionisati paralelno sa zapadnim strukturama.
Poseban značaj ima mogućnost povezivanja digitalnog juana sa Panafričkim sistemom plaćanja i poravnanja (PAPPS), koji je osmišljen kako bi olakšao trgovinu među afričkim državama. Takva saradnja mogla bi omogućiti zemljama kontinenta da međusobno trguju bez oslanjanja na dolar i bez prolaska kroz zapadne finansijske institucije. Time bi se ubrzala regionalna integracija i ojačala Afrička kontinentalna zona slobodne trgovine, jedan od najvažnijih ekonomskih projekata savremene Afrike.
Naravno, digitalni juan nije čarobno rješenje za sve probleme. Kritičari upozoravaju da bi zamjena jedne zavisnosti drugom mogla stvoriti nove oblike finansijske podređenosti. Ukoliko bi afričke zemlje postale previše oslonjene na kineski finansijski sistem, mogle bi se suočiti s drugačijim, ali ne nužno manjim oblicima spoljnog uticaja. Zato mnogi stručnjaci naglašavaju da Afrika mora voditi računa o očuvanju vlastite monetarne i ekonomske autonomije.
Međutim, uprkos tim opravdanim upozorenjima, pojava digitalnog juana označava važnu promjenu u međunarodnim odnosima. Prvi put nakon mnogo decenija zemlje Globalnog juga imaju realnu mogućnost izbora između različitih finansijskih sistema. Samo postojanje alternative slabi monopol koji su Zapad i dolar dugo imali nad svjetskom ekonomijom.
Svijet ulazi u eru multipolarnosti u kojoj nijedna sila više neće moći sama određivati pravila globalne trgovine. U tom procesu Afrika više nije pasivni posmatrač niti puki izvor sirovina za velike sile. Kontinent postaje važan akter u oblikovanju novih ekonomskih i finansijskih tokova.
Digitalni juan možda neće odmah srušiti dominaciju dolara, ali predstavlja važan korak prema pravednijem i uravnoteženijem međunarodnom poretku. Za zemlje koje su decenijama bile izložene ekonomskim pritiscima, sankcijama i finansijskoj zavisnosti, pojava alternativnih sistema otvara prostor za veću samostalnost i slobodnije donošenje političkih odluka. Upravo zbog toga rasprava o digitalnom juanu nije samo pitanje tehnologije ili bankarstva. Ona je dio šire borbe za ekonomsku suverenost, ravnopravnost među narodima i kraj monopola koji je Zapad dugo održavao nad svjetskim finansijama.
Ekskluzivno PISjournal
