PISjournal – Evropa se danas nalazi pred jednim od najvažnijih političkih i strateških raskršća u svojoj savremenoj historiji. Evropska unija je decenijama predstavljana kao projekat koji će prevazići nacionalne podjele, povezati evropske države i omogućiti kontinentu da nastupa kao jedinstvena politička i ekonomska cjelina. Međutim, stvarnost posljednjih godina pokazuje da je proces evropskog ujedinjavanja mnogo složeniji nego što su njegovi zagovornici očekivali.
Umjesto smanjivanja razlika, Evropa se suočava s njihovim produbljivanjem. Političke, ekonomske, ideološke i društvene podjele sve više određuju odnose unutar kontinenta. Granica između članica Evropske unije i država koje se nalaze izvan Unije nekada je predstavljala jednu od najvažnijih evropskih političkih podjela. Danas ta granica više nije dovoljna da objasni složenu evropsku stvarnost. Čak i među članicama EU postoje duboke razlike u pogledu ekonomije, migracija, vanjske politike, sigurnosti i budućnosti evropskog projekta.
Jedna od najvidljivijih podjela jeste ona između razvijenijeg i bogatijeg zapadnog dijela kontinenta i država centralne i istočne Evrope koje se još uvijek suočavaju s većim ekonomskim i socijalnim izazovima. Razlike u životnom standardu, platama, infrastrukturi i ekonomskim mogućnostima i dalje su značajne. Iako su evropske integracije trebale smanjiti te razlike, one nisu nestale. Naprotiv, u pojedinim slučajevima ekonomski jaz ponovo postaje političko pitanje.
Mnoge države centralne i istočne Evrope također imaju drugačije političke prioritete od zapadnoevropskih zemalja. Dok se u zapadnom dijelu kontinenta veća pažnja posvećuje pitanjima klimatske politike, migracija, društvenih prava i institucionalnih reformi, u drugim dijelovima Evrope mnogo su važnija pitanja nacionalnog suvereniteta, tradicionalnih vrijednosti i kontrole granica. Ove razlike sve češće proizvode sukobe unutar evropskih institucija.
Druga važna podjela postoji između sjevera i juga Evrope. Sjeverne zemlje uglavnom imaju snažnije ekonomije, viši životni standard i stabilnije javne finansije. Južnoevropske države, iako predstavljaju važan dio evropske političke i kulturne baštine, posljednjih decenija suočavaju se s ozbiljnim ekonomskim i socijalnim problemima.
Poseban problem predstavljaju migracije preko Sredozemnog mora. Italija, Grčka, Španija i druge zemlje na južnim granicama Evropske unije često se nalaze na prvoj liniji migrantskih tokova. One od ostatka Unije traže veću solidarnost i pravedniju raspodjelu odgovornosti. Međutim, države sjevera i centra Evrope često imaju drugačije stavove o tome koliko migranata treba primiti i kako treba kontrolirati vanjske granice Unije.
Migracijska politika tako je od tehničkog pitanja postala jedno od centralnih političkih pitanja evropskog projekta. Ona je istovremeno otvorila prostor za jačanje desničarskih i populističkih stranaka koje svoju političku podršku grade upravo na obećanju strože kontrole migracija.
Treća podjela odnosi se na pitanje evropske strateške autonomije. Evropska unija pokušava izgraditi sposobnost da samostalnije djeluje na međunarodnoj sceni, ali među njenim članicama ne postoji potpuna saglasnost o tome koliko daleko taj proces treba ići. Neke države smatraju da Evropa mora razvijati vlastite političke, vojne i diplomatske kapacitete, dok druge ostaju mnogo opreznije prema ideji veće evropske samostalnosti.
Ovaj problem posebno dolazi do izražaja u odbrambenoj politici. Evropa troši ogromne iznose na sigurnost, ali je njena odbrambena industrija fragmentirana, dok pojedine evropske države i dalje zavise od tehnologije, opreme i vojnih kapaciteta koji dolaze izvan kontinenta. Istovremeno, evropske zemlje teško uspijevaju izgraditi zajedničku industrijsku strategiju koja bi mogla konkurirati najvećim svjetskim proizvođačima naoružanja.
Još veći problem predstavlja tehnološko zaostajanje. Umjetna inteligencija, digitalizacija, poluprovodnici, napredne komunikacije i druge tehnologije postaju temelj globalne ekonomske i političke moći. Evropa posjeduje snažan industrijski i obrazovni potencijal, ali se sve više suočava s činjenicom da u ključnim tehnološkim oblastima zaostaje za Sjedinjenim Američkim Državama i Kinom.
To bi moglo imati dalekosežne posljedice. U savremenom svijetu politička moć više se ne određuje samo brojem vojnika, veličinom teritorije ili ekonomskim pokazateljima. Kontrola nad tehnologijom, podacima, energijom, komunikacijama i umjetnom inteligencijom postaje jednako važna. Kontinent koji u tim oblastima zavisi od drugih teško može govoriti o potpunoj strateškoj autonomiji.
Istovremeno se produbljuje ideološka podjela unutar evropskih društava. S jedne strane nalaze se političke snage koje zagovaraju liberalnu, pluralističku i multikulturnu Evropu. S druge strane jačaju pokreti koji insistiraju na nacionalnom identitetu, tradicionalnim vrijednostima, restriktivnoj migracijskoj politici i snažnijoj ulozi nacionalnih država.
Ono što je posebno zabrinjavajuće jeste činjenica da se krajnje desne ideje u pojedinim evropskim državama više ne nalaze samo na marginama političkog spektra. One sve češće ulaze u glavne političke tokove. Stranke koje su nekada smatrane ekstremnim danas osvajaju značajan broj glasova i utiču na politički diskurs čak i kada nisu na vlasti.
Time se mijenja i sama predstava o Evropi. Kontinent koji je dugo svoju političku posebnost gradio na pluralizmu, otvorenosti i nadnacionalnoj saradnji sve se više suočava s povratkom nacionalizma. To ne znači da će evropski projekat nestati, ali znači da će njegova budućnost biti mnogo složenija nego što se ranije očekivalo.
Posebnu podjelu predstavlja odnos evropskih država prema Izraelu i ratu u Gazi. Dok pojedine evropske zemlje i dalje pružaju snažnu političku podršku Izraelu, druge su zauzele mnogo kritičniji stav i zahtijevaju snažnije međunarodne mjere kako bi se zaustavilo stradanje palestinskog stanovništva. Španija, Irska i Norveška, naprimjer, zauzele su odlučniji politički stav prema palestinskom pitanju, dok su neke druge evropske zemlje mnogo opreznije.
Ova razlika pokazuje da Evropa nema jedinstvenu vanjsku politiku ni onda kada se suočava s velikim međunarodnim krizama. Evropska unija može usvojiti zajedničke deklaracije, ali kada dođe vrijeme za konkretne političke odluke, nacionalni interesi često ponovo postaju dominantni.
Upravo je to jedan od najvećih problema evropskog projekta. Evropska unija želi biti globalna sila, ali često ne uspijeva govoriti jednim glasom. Želi imati stratešku autonomiju, ali nema uvijek političku saglasnost kako je ostvariti. Želi biti ekonomska i tehnološka sila, ali zaostaje u nekim od ključnih sektora budućnosti. Želi braniti demokratske vrijednosti, ali se istovremeno suočava s rastom političkog ekstremizma unutar vlastitih granica.
U međuvremenu, svijet oko Evrope se brzo mijenja. Globalna ekonomija postaje multipolarnija, nova politička i ekonomska središta dobijaju sve veći značaj, a države izvan tradicionalnog zapadnog bloka sve samouvjerenije traže vlastiti put.
Evropa zbog toga više ne može računati na pretpostavku da će njena politička i ekonomska težina automatski biti dovoljna da joj osigura globalni utjecaj. Potrebna joj je nova politička strategija, ali prije svega unutrašnji dogovor o tome šta zapravo želi biti.
Ako Evropska unija želi ostati relevantna u svijetu koji se mijenja, morat će prevazići dio vlastitih podjela, ojačati ekonomsku i tehnološku konkurentnost i pronaći ravnotežu između evropskog identiteta i nacionalnih interesa. U suprotnom, najveća opasnost za njen globalni utjecaj možda neće doći izvana, već iz njenih vlastitih unutrašnjih političkih i strateških podjela.
Ekskluzivno PISjournal
