PISjournal – U drugom mandatu predsjednika Donalda Trumpa jaz između SAD-a i Evrope produbio se više nego ikada ranije. Razlike sada nisu samo geopolitičke prirode, već se urušavaju i mehanizmi koji su decenijama spašavali evropsko-američki savez.
Iako je ideja samostalnosti i smanjenja ovisnosti o SAD-u pokrenuta prije nekoliko godina od strane evropskih lidera, tada je ostala uglavnom na teorijskom nivou. Danas je, međutim, pristup razdvajanju puteva sa SAD-om postao praktičan i vidljiv, pri čemu evropski zvaničnici naglašavaju potrebu za novim smjerom.
Tokom Minhenske sigurnosne konferencije, britanski premijer Keir Starmer pozvao je evropske zemlje da okončaju oslanjanje na američku vojnu podršku i da umjesto toga ojačaju unutarevropsku saradnju.
„Govorim o viziji evropske sigurnosti i većoj evropskoj autonomiji, koja ne znači povlačenje SAD-a, već u potpunosti odgovara pozivu na pravedniju raspodjelu tereta i obnavlja veze koje su nam tako dobro služile“, istakao je Starmer.
Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen također se obratila skupu, odbacujući nedavne kritike Washingtona upućene Briselu. „Jača Evropa mora preuzeti odgovornost za vlastitu odbranu“, izjavila je. „Evropa mora aktivirati svoju klauzulu zajedničke odbrane; to je pravo značenje Evrope. Ali ta obaveza ima težinu samo ako je izgrađena na povjerenju i sposobnostima. Zato moramo biti spremni, zajedno.“
Njemački kancelar Friedrich Merz uputio je oštre kritike na račun opadajućeg američkog liderstva, upozorivši da međunarodni poredak zasnovan na pravilima „više ne postoji kao nekada“. Evropa, rekao je, mora biti spremna na eru u kojoj se američke sigurnosne garancije više ne mogu uzimati zdravo za gotovo. „Sloboda i sigurnost Evrope više nisu zagarantovane“, izjavio je Merz. „Kontinent se mora pripremiti da preuzme veću odgovornost.“
U tom kontekstu, Merz je kazao da je s francuskim predsjednikom Emmanuelom Macronom razgovarao o evropskom nuklearnom odvraćanju, što bi moglo transformirati evropsku sigurnosnu strukturu. Njemački lider govorio je o „dubokoj podjeli“ sa SAD-om, dodajući da ona nije ograničena samo na pitanja odbrane, već obuhvata i ekonomske i vrijednosne razlike.
Pored političkih lidera, i javno mnijenje širom kontinenta postaje sve pesimističnije prema politici Washingtona. Nedavne ankete pokazuju da značajan broj Nijemaca, Francuza i Britanaca više ne vidi SAD kao pouzdanog partnera.
Razilaženje u odnosima SAD-Evropa
Decenijama se Evropa snažno oslanjala na SAD u pogledu sigurnosti i ekonomske stabilnosti. Od saveza u okviru NATO-a do širokih ekonomskih partnerstava, transatlantska saradnja bila je temelj sigurnosti i prosperiteta kontinenta. Međutim, politike koje je zagovarao Trump – uključujući uvođenje visokih carina zapadnim saveznicima i jednostrane poteze poput prijedloga o preuzimanju Grenlanda – uzdrmale su evropske lidere i navele ih na ozbiljno preispitivanje strateške pozicije.
Ovi događaji razotkrili su ključnu ranjivost – da apsolutna ovisnost o Washingtonu može Evropu ostaviti izloženom u presudnim trenucima. Kao rezultat toga, evropske zemlje posljednjih godina sve više teže stvaranju stvarne „strateške autonomije“ koja bi zaštitila kontinent od političkih i ekonomskih pritisaka SAD-a.
Na sigurnosnom planu, najistaknutija inicijativa jeste nastojanje da se izgradi nezavisniji evropski stub unutar NATO-a. Iako NATO ostaje primarni oslonac evropske odbrane, lideri traže mehanizme koji bi omogućili brzu i efikasnu reakciju u krizama bez potpune ovisnosti o SAD-u. Obnovljeni fokus na razvoj domaće odbrambene industrije, povećanje vojnih budžeta i uspostavljanje zajedničkih vojnih kapaciteta unutar EU signalizira ozbiljnu namjeru smanjenja zavisnosti od Washingtona.
Kriza u Ukrajini dodatno je istakla ovu težnju ka smanjenju sigurnosne ovisnosti. Prema mišljenju mnogih evropskih lidera, Trumpov pristup – vršenje pritiska na Kijev da postigne sporazum s Rusijom koji bi uključivao teritorijalne ustupke Moskvi – ne bi zaustavio Rusiju, već bi mogao potaknuti nove ratove protiv drugih evropskih zemalja u budućnosti.
Ova ozbiljna podjela u stavovima izazvala je zabrinutost u vezi sa stepenom američke posvećenosti sigurnosti svojih saveznika. Evropski lideri strahuju da bi u kritičnim momentima, poput onih u Ukrajini, mogli biti iznenađeni jednostranim odlukama Washingtona i ostavljeni sami pred prijetnjama. Slučaj Grenlanda i Trumpovo interesovanje za preuzimanje danskog ostrva dodatno su pojačali te bojazni.
Još jedan faktor koji podstiče evropske lidere na veću unutrašnju koheziju jeste promjena američkog stava prema dugogodišnjim saveznicima. Ova preorijentacija odražena je i u najnovijoj Strategiji nacionalne sigurnosti SAD-a, u kojoj je Trumpova administracija upozorila da bi evropska civilizacija mogla doživjeti ozbiljan pad u naredne dvije decenije. Takav stav signalizira da Washington Evropu više ne vidi kao strateškog partnera kojeg treba očuvati, već kao rivala čije strukture želi oslabiti.
Uz to, kako visoki američki zvaničnici govore o novom međunarodnom poretku koji se oblikuje, sveobuhvatni pristup Washingtona podstiče globalne aktere na veću samostalnost u različitim oblastima. U takvom okruženju, evropske zemlje ulažu dodatne napore da ojačaju unutrašnju koheziju i izgrade nezavisniju poziciju.
Nastojanja da se oslobodi američkog ekonomskog jarma
I na ekonomskom planu Evropa radi na redefiniranju svoje pozicije i smanjenju pretjerane ovisnosti o američkoj finansijskoj podršci. Nedavni napori na proširenju trgovinskih veza s Kinom predstavljaju jedan od ključnih stubova nove strategije kontinenta.
Potpisivanje novih trgovinskih sporazuma s Kinom, kao glavnim rivalom SAD-a, jasan je pokazatelj promjene evropskog strateškog usmjerenja. Ti sporazumi nisu samo ekonomske prirode, već nose i političku poruku o spremnosti Evrope da unaprijedi svoj položaj u transformirajućem svjetskom poretku.
Ova strategija ima dvostruku svrhu: diverzifikaciju trgovinskih i investicionih pravaca radi zaštite od naglih promjena američke politike, te istovremeno iskorištavanje velikih globalnih tržišta za održavanje ekonomskog rasta i konkurentnosti.
Evropski zvaničnici su također najavili da istražuju alternative sistemima Visa i Mastercard, s ciljem smanjenja ovisnosti o Washingtonu i ograničavanja njegovog uticaja na finansijsku infrastrukturu kontinenta. Inicijativa teži uspostavljanju zajedničkog evropskog platnog rješenja koje bi moglo zamijeniti usluge američkih giganata.
Ovi potezi sugerišu da američke politike djeluju kao odbojna sila – umjesto da zapadne saveznike drže u svojoj orbiti i očuvaju opadajuću hegemoniju, one ih udaljavaju. Rezultat je nenamjerna pomoć rastućim rivalima poput Kine, omogućavajući im jačanje pozicije u novom globalnom poretku dok pozicija Washingtona postaje sve nesigurnija.
Općenito, smanjenje ekonomske i vojne ovisnosti o SAD-u nije kratkoročna reakcija Evrope, već znak temeljite revizije evropske sigurnosne i ekonomske strategije. Ove promjene pripremaju kontinent za buduće krize, transatlantske političke razlike i globalne izazove, signalizirajući da Evropa želi preći iz pozicije pasivnog posmatrača ili sljedbenika u samostalnog i moćnog aktera.
Ekskluzivno PISjournal
