PISjournal – Objavljivanjem nove američke Strategije nacionalne sigurnosti, hladni vjetrovi koji pušu iz Washingtona trenutno su transformirali san o „strateškoj autonomiji“, o kojem se dugo šaputalo u evropskim prijestolnicama, u noćnu moru „strateške samoće“.
Nedavni članak finskog predsjednika Alexandera Stubba u časopisu Foreign Affairs, pod naslovom „Posljednja šansa Zapada“, manje podsjeća na nepristrasnu geopolitičku analizu, a više na vapaj u prazninu. Evropske elite grozničavo pozivaju na „novi globalni dogovor“ kako bi se zaustavio kolaps liberalnog međunarodnog poretka.
Ipak, postoji gorka realnost koju donosioci odluka u Evropi odbijaju priznati: Više nema nikoga da odgovori na ovaj poziv. Danas Evropa doživljava dvostruko napuštanje.S jedne strane stoji američka administracija koja je s nepogrešivom jasnoćom proglasila svoju novu putanju. Strategija nacionalne sigurnosti iz 2025. godine uklanja posthladnoratovski romantizam „zajedničkih vrijednosti“, čvrsto postavljajući odnose na oštre, transakcijske temelje.
Washington više ne smatra svog historijskog saveznika geopolitičkom silom, već Evropu kodira kao bolesnu strukturu koja se suočava s „civilizacijskim brisanjem“ pod demografskom transformacijom i „regulatornim gušenjem“. Prešutnim uvođenjem tzv. „Trumpove doktrine“, prema kojoj je budućnost NATO-a vezana uz demografske preduslove, Washington je okončao razdoblje evropske sigurnosti pod američkom zaštitom.
S druge strane stoji skeptični Globalni Jug, koji odbacuje normativnu superiornost Evrope zbog „selektivne solidarnosti“ i licemjerja pokazanog u svakoj većoj međunarodnoj krizi posljednjih godina. Kriza s kojom se Evropa danas suočava nije samo kriza vojnih kapaciteta; to je duboka kriza moralnog bankrota. Stoga su pozivi za spašavanje liberalnog poretka osuđeni na propast.
Evropska iluzija
Evropska reakcija na ovu surovu stvarnost više podsjeća na psihološko poricanje nego na racionalan strateški odgovor. U ovom novom dobu, evropski lideri se i dalje zavaravaju misleći da su „vječni čuvari“ demokratije i ljudskih prava.
Najupečatljiviji primjer ove iluzije je reakcija njemačkog kancelara Friedricha Merza na novu američku strategiju. Njegova izjava: „Nije na Amerikancima da spašavaju demokratiju u Evropi, mi ćemo to učiniti sami“ dijametralno je suprotna vakuumu moći na terenu. Sličan refleks introverzije vidljiv je među vodećim evropskim misliocima, poput Marka Leonarda, koji predlaže korištenje Trumpove prijetnje kao „oružja“ za marginalizaciju krajnje desnice kod kuće.
Evropske elite i dalje krizu čitaju kroz prizmu „kako preživjeti glasačku kutiju“, pogleda okrenutog potpuno prema unutra. Pa ipak, pravi zemljotres se dešava duž linija rasjeda globalnog Juga, gdje je Evropa izgubila svoj legitimitet.
Evropski donosioci odluka vjeruju da mogu povratiti uticaj obećavajući reforme UN-a ili nudeći „inkluzivniji stol“. Ali gorka istina je sljedeća: „normativna moć“ kojom se Evropa historijski hvalila sada je, za ostatak svijeta, ništa više od prazne retorike. Svijet se odavno uključio na druge frekvencije, oslobođen ovog normativnog prtljaga.
Selektivna solidarnost
Fundamentalni razlog zašto evropski poziv na „novi poredak“ nailazi na propast je institucionalno sjećanje. Ovo sjećanje je oblikovano onim što ja definiram kao „selektivnu solidarnost“, hijerarhijskim i duboko licemjernim stavom Evrope suočenim s krizama. Kada evropski lideri danas govore o vrijednostima, globalni Jug vidi samo geopolitičke interese.
Nepopravljiva prijelomna tačka ove krize povjerenja nedvojbeno je bila situacija u Gazi. Globalni Jug uočio je kako su evropske prijestolnice, koje su međunarodno pravo branile poput „svetog teksta“ u slučaju Ukrajine, zapale u duboku šutnju ili čak suučesništvo suočene s prijenosom uživo genocida u Gazi. „Humanitarne vrijednosti“ mobilizirane za ukrajinske civile zamijenila je hladna retorika „izraelskog prava na samoobranu“ kada je riječ o palestinskoj djeci.
Odluka Njemačke da se kao treća strana uključi u postupak pred Međunarodnim sudom pravde (ICJ) u podršci Izraelu naišla je na najoštriju osudu njezine vlastite bivše kolonije – Namibije.
Prigovor namibijskog predsjedništva Berlinu, podsjećajući ga na prvi genocid u 20. vijeku počinjen na njegovom tlu, služi kao diplomatski dokument o tome kako je evropski moralni autoritet bankrotirao. Ovaj dvostruki standard razotkrio je „poredak zasnovan na pravilima“ i uništio evropsko pravo na moralnu superiornost.
Isti refleks bio je očigledan i u migracijskoj krizi. Evropa, koja je otvorila svoja vrata ukrajinskim izbjeglicama, koje su u diskursu isticane kao „plavooke i plavokose“, nije vidjela ništa loše u pretvaranju Mediterana u groblje za sirijske, afganistanske i afričke izbjeglice. Ova diskriminacija je pravno kodificirana: EU je aktivirala „Direktivu o privremenoj zaštiti“ za Ukrajince samo nekoliko dana nakon invazije, mehanizam koji je držala na polici deset godina tokom sirijskog građanskog rata. Davanje trenutnih prava Ukrajincima dok su Sirijci čamili u kampovima učvrstilo je razumijevanje „zakona zasnovanog na identitetu“.
Sirijska tragedija predstavlja najsramniju dimenziju ovog moralnog sloma. Umjesto da preuzme inicijativu za zaustavljanje humanitarne katastrofe, evropski pristup eksternalizacije pitanja izbjeglica kao sigurnosne prijetnje susjednim zemljama otkrio je koliko je zapravo krhka njena retorika o ljudskim pravima. Posljedično, kada evropski lideri kažu: „hajde da preoblikujemo pravila“, odgovor koji dobijaju od globalnog Juga je cinična sumnja. Za njih, liberalni poredak nije univerzalni sistem, već „klub privilegija“ gdje se pravila primjenjuju samo na „druge“.
Uspon transakcijskog realizma
Ko će popuniti ovu geopolitičku prazninu dok se SAD povlače, a EU gubi kredibilitet? Odgovor leži u surovoj realnosti situacije. „Strateška autonomija“, koju Evropa retorički proizvodi godinama, ali nije uspjela da implementira, danas se praktično primjenjuje od strane aktera poput Turske.
Globalni Jug više ne želi slušati normativna predavanja. Umjesto toga, okreće se akterima koji poštuju njihov suverenitet i grade odnose zasnovane na principu „win-win“ umjesto na „moralnoj hijerarhiji“. Ključna riječ ove nove ere nisu selektivne vrijednosti, već transakcijski realizam zasnovan na univerzalnim vrijednostima.
Turska je istaknut primjer ove nove tipologije aktera. Ankara se ističe kao akter koji, dok ostaje unutar NATO-a, može razgovarati s Rusijom, preuzeti inicijativu na Bliskom istoku i produbiti veze u Africi bez kolonijalnog tereta. Inicijativa za žito Crnog mora je dokaz tome. U vrijeme kada je evropska diplomatija bila blokirana sankcijama, transakcijska diplomatija Ankare osigurala je da milioni tona žita stignu do globalnog Juga. Ovaj trenutak je dokazao da strateška autonomija, a ne normativno propovijedanje, spašava živote.
Dok evropski lideri dijele svijet na tabore „nas i njih“, akteri poput Turske provode fleksibilnu diplomatiju koja osigurava propusnost između geopolitičkih osa. Moto „Svijet je veći od pet“, koji Ankara već godinama ističe u vezi s Vijećem sigurnosti Ujedinjenih naroda, prestao je biti tek diskurs turske vanjske politike; prerastao je u poklič širokog geografskog prostora koji artikulira bijes prema anakronom sistemu.
Međunarodno društvo bliske budućnosti neće biti svijet u kojem su evropske norme univerzalizirane. Naprotiv, to će biti multicentrični poredak definiran od strane aktera koji ne daju selektivne moralne lekcije i koji su izgradili vlastitu stratešku autonomiju.
Evropa plaća cijenu selektivne politike solidarnosti koju je održavala decenijama time što je ostavljena sama baš u trenutku kada joj je potrebna podrška. Washington je kodira kao teret kojem prijeti civilizacijsko brisanje, a globalni Jug kao staru silu okaljanu licemjerjem.
Ako se Evropa ne suoči s ovom novom stvarnošću i ne upusti se u iskrenu samokritiku, „strateška usamljenost“ koje se boji neće biti privremeno stanje, već trajna sudbina kontinenta. Kraj liberalnog međunarodnog poretka nije došao kroz vanjski napad, već kroz moralnu nedosljednost onih koji su tvrdili da ga brane.
