Mahmut Aydın
PISjournal – Isključujući, hijerarhijski i hegemonistički politički diskursi koji danas postaju sve vidljiviji u zapadnom svijetu mogu na prvi pogled djelovati kao proizvod savremenih političkih događaja, ali oni su zapravo ukorijenjeni u dubokoj historijskoj pozadini.
Posebno činjenica da se u različitim političkim kontekstima neprestano reprodukuju diskursi koji „drugoga“ definišu kao prijetnju, rizik ili element koji treba isključiti ukazuje na to da je takav pristup postao trajan obrazac razmišljanja.
Zaista, ovaj jezik, koji danas postaje sve više normalizovan u zapadnoj politici, ukazuje na kontinuitet mentaliteta koji „drugoga“ definiše kao prijetnju i opravdava njegovo isključivanje.
Takva situacija zahtijeva da se ovi diskursi ne posmatraju samo kao trenutni politički refleksi, već i kao savremene manifestacije historijski oblikovanih intelektualnih obrazaca. Upravo iz tog razloga ovaj članak nastoji pratiti historijske i teološke korijene isključujućih diskursa koji se pojavljuju u zapadnom kršćanskom svijetu, pokazujući da je jezik s kojim se danas susrećemo proizvod dugotrajnog kontinuiteta, a ne slučajnost.
Kršćani kao „drugi”
U svom ranom periodu kršćanstvo je zauzimalo poziciju „drugoga“ unutar Rimskog Carstva. U okviru politeističkog religijskog poretka, kršćani su predstavljali zajednicu koja nije učestvovala u carskom kultu te je zbog toga smatrana politički nepouzdanom. Okruženje intenzivnih progona i represije koje se pojačalo u drugom stoljeću dovelo je do toga da se kršćanski identitet uglavnom oblikuje oko iskustava isključenosti, mučeništva i otpora.
Pored toga, fizički progoni i represija koje su trpjeli izazivali su kolebanje u vjeri kod nekih obraćenika, što je dovelo do toga da se dio njih vraća paganskim vjerovanjima.
Upravo u tom trenutku pojavila se doktrina „Izvan Crkve nema spasenja“ (lat. *Extra Ecclesiam Nulla Salus*), koju su razvili crkveni oci kao teološku intervenciju s ciljem očuvanja unutrašnjeg jedinstva Crkve. Ova doktrina nastojala je spriječiti vjernike da se vrate paganskim vjerovanjima i jasno definisati granice kršćanske zajednice.
Tako je u svojoj početnoj fazi ovaj pristup imao zaštitnu, a ne isključujuću funkciju.
Međutim, temeljna promjena položaja kršćanstva unutar Carstva koja je započela u četvrtom stoljeću radikalno je izmijenila značenje ovog teološkog okvira. Nakon što je Milanskim ediktom 313. godine steklo status legitimne religije, kršćanstvo se brzo pretvorilo u institucionalnu i političku silu uz podršku Carstva.
Ovaj proces uzdigao je Crkvu od obične vjerske zajednice koja se bori za opstanak do odlučujućeg autoriteta koji definiše i usmjerava društveni poredak.
Zaista, ova transformacija dostigla je vrhunac za vrijeme vladavine cara Teodosija I, kada je kršćanstvo proglašeno službenom religijom Carstva.
Od tog trenutka nadalje, uz političku i vojnu podršku Carstva, kršćanstvo se nije samo širilo nego je djelovalo kao hegemonijska sila koja je preoblikovala javni prostor. Događaji poput zabrane paganskog bogoslužja, uništavanja paganskih hramova, rušenja Serapeuma u Alexandriji i ubistva Hipatija pokazuju da je Crkva prestala biti isključivo odbrambeni akter i postala sila koja je po potrebi koristila i nasilna sredstva.
Tokom ovog procesa pritisak na nekršćanska vjerovanja se pojačavao, a napori za obraćenje postajali su intenzivniji.
Zaista, kako ističe Ramsey MacMullen u svojoj knjizi „Kršćanstvo i paganstvo od četvrtog do osmog stoljeća“, kršćani koji su prije Konstantinovog doba očekivali toleranciju od pagana našli su se u potpuno novoj poziciji nakon što su odnosi moći promijenjeni zahvaljujući podršci Carstva.
„Drugi“ prema kršćanima
Ova transformacija dovela je do restrukturiranja odnosa Crkve prema „drugome“. Kršćani, koji su ranije bili isključena zajednica, počeli su pagane, Jevreje i one s drugačijim teološkim tumačenjima svrstavati u kategoriju „drugih“.
Tako „drugi“ više nije bio samo osoba druge vjere, već figura predstavljena kao prijetnja jedinstvu, poretku i monopolu na istinu.
Kako su se ovi procesi razvijali, doktrina da „izvan Crkve nema spasenja“ također je proširila svoj obim. Ono što je prvobitno služilo kao upozorenje protiv unutrašnjih podjela unutar Crkve postepeno je počelo obuhvatati sve vjerske skupine izvan nje.
Takvo proširenje omogućilo je Crkvi da sebe predstavi kao jedinog nosioca istine i spasenja.
Posljedično, „drugi“ više nije definisan samo kao neko ko je različit, već i kao neko ko je izvan spasenja, pa samim tim, u određenom smislu, neko koga treba ukloniti.
Tokom ovog procesa veza između teološkog diskursa i političke moći postajala je sve čvršća.
Imperijalizacija Crkve odvijala se kroz tri osnovne prakse: isključivanje, preobraćanje i kontrolu.
Isključivanje
Prva faza podrazumijevala je uklanjanje nekršćanskih vjerovanja iz javne sfere. Zabrana paganskog bogoslužja, zatvaranje hramova i potiskivanje tradicionalnih rituala bili su glavni instrumenti tog procesa.
Ove mjere nisu predstavljale samo religijske izbore već i političke intervencije usmjerene na reorganizaciju javnog prostora.
Transformacija
Druga faza odnosila se na reinterpretaciju postojećih religijskih i kulturnih struktura u okviru kršćanskog svjetonazora.
Pretvaranje paganskih hramova u crkve i ukrašavanje nekadašnjih svetih prostora kršćanskim simbolima naglašava simboličku dimenziju ove transformacije.
To je bilo mnogo više od fizičke promjene prostora – predstavljalo je potpunu rekonstrukciju sistema značenja.
Institucionalizacija otuđenja
Treća faza, kontrola, podrazumijevala je stavljanje različitosti pod nadzor kroz institucionalne mehanizme.
Institucionalizacija pojma „hereze“ jedan je od najznačajnijih pokazatelja ovog procesa. Niz ekumenskih sabora koji počinje s Prvim Nikejskim saborom pokazuje da su teološke razlike postale predmet političke intervencije.
U tom kontekstu, drugačije mišljenje smatralo se ne samo teološkim raskolom nego i elementom koji ugrožava društveni poredak.
Najizraženija faza ove transformacije nastupila je nakon dolaska Teodosija I na vlast i proglašenja kršćanstva službenom religijom Carstva.
To je dovelo do institucionalizacije sistema u kojem su vjerovanja označena kao „druga“ bila sistematski isključivana.
Zabrana paganskog bogoslužja i represija nad različitim religijskim grupama predstavljali su jasne pokazatelje tog procesa.
Shodno tome, proces imperijalizacije Crkve ne može se posmatrati samo kao uspon jedne religijske institucije na vlast.
On također označava sistematsku rekonstrukciju „drugoga“ na teološkom i političkom planu.
Kršćanstvo, koje je započelo kao isključena zajednica, transformisalo se u autoritet koji uz podršku Carstva isključuje, definiše i postavlja granice.
U toj transformaciji „drugi“ je prestao biti kategorija koja označava različitost te je postao figura smještena izvan područja istine, spasenja i legitimnog postojanja.
Ksenofobija ima svoje korijene
Ova historijska analiza jasno potvrđuje osnovnu tvrdnju iznesenu na početku: isključujući i hijerarhijski diskursi koji su danas sve vidljiviji u zapadnom političkom jeziku, iako na površini djeluju moderni i sekularni, zapravo predstavljaju nastavak historijski izgrađenog načina razmišljanja.
Zaista, retorika Donalda Trumpa kojom se imigranti predstavljaju kao izvor kriminala i prijetnje, stvaranje isključujućih politika evropske krajnje desnice kroz naglašavanje „kršćanskog evropskog identiteta“, retorika Marine Le Pen o zaštiti nacionalnog identiteta te antiislamska i antiimigrantska retorika Geerta Wildersa, koja imigrante predstavlja kao kulturnu prijetnju, mogu se posmatrati kao savremene manifestacije ovog pristupa.
Ovakav pristup, koji „drugoga“ definiše kao prijetnju i pretvara ga u element koji treba isključiti, svoje porijeklo vuče iz praksi isključivanja, obraćenja i kontrole koje je Crkva razvila tokom procesa svoje imperijalizacije.
Isključujući diskursi s kojima se danas suočavamo predstavljaju najnoviju manifestaciju jednog načina razmišljanja koji se kroz historiju neprestano reprodukovao mijenjajući svoje oblike.
Zaista, ovaj jezik, koji postaje sve normalizovaniji u zapadnoj politici, ukazuje na kontinuitet mentaliteta koji „drugoga“ ne označava samo kao različitog već i kao prijetnju, čime opravdava njegovo isključivanje.
Ova situacija pokazuje da je isključivanje prestalo biti izuzetan refleks i pretvorilo se u obrazac političkog ponašanja koji je kroz historijski proces legitimisan i normalizovan.
Stoga ovaj jezik koji isključuje „drugoga“ nije samo savremeni diskurs; on pred nama stoji kao jasan odraz mentaliteta koji je historijski oblikovan i koji nastavlja vršiti svoj uticaj i danas.
