Sanadin Voloder
Autor je novinar, NVO aktivista i istraživač. Bio je novinar i urednik portala Akos. Saradnik je više bosanskohercegovačkih i regionalnih medija. Autor je knjige ‘Priče iz Hercegovine’.
PISjournal – Svaka veća i ozbiljnija država koristi masovne medije, a posebno filmsku umjetnost kao kanal za širenje “mehke moći”.
Naravno da upravo Amerika ima u ovom kontekstu najizraženiju ulogu s
obzirom na dominaciju Hollywooda u svjetskoj filmskoj industriji.
Najočitija povezanost između filmova i američke imperijalističke politike jest kroz orijentalistički iislamofobni prikaz muslimana. U tom kontekstu najviše prostora u filmovima, analizama i kritikama se daje razumljivo Arapima, dok pitanje predstavljanja Irana u američkim filmovima je manje zastupljeno.
Priprema invazija preko filmske vrpce
Zadnja dešavanja u Zapadnoj Aziji su prilika da analiziramo na koji način je Iran predstavljen u američkim filmovima. Iran s obzirom na svoju historiju je prikazan na tri načina u američkim filmovima. Prva perspektiva je vezana za antičku historiju gdje je drevna Perzija u pravilu negativna strana koja služi za trijumfalni prikaz antičke Grčke kao kolijevke zapadne civilizacije. Druga percepcija je vezana za modernistički Iran pod vladavinom Šaha, a treći ujedno i najneobjektivniji se odnosi na Iran nakon Islamske revolucije.
Američki filmovi, posebno holivudski blockbusteri, ratni i špijunski filmovi, imaju značajnu ulogu u pripremi javnosti za imperijalne, agresivne ili intervencionističke poteze SAD-a, i to kroz niz mehanizama. Ta uloga nije direktna, kao propaganda u klasičnom smislu (npr. nacistički filmovi), ali je ideološki snažna, postepena i utjecajna.
Ključna funkcija američkih filmova u službi imperijalne moći su normalizacija vojne sile i
intervencija. Filmovi često prikazuju američku vojnu intervenciju kao nužnu, jer „druga strana“ predstavlja prijetnju, moralno opravdanu, jer štite slobodu, ljudska prava ili demokratiju, efikasnu i heroiziranu, jer su američki vojnici predstavljeni kao hrabri branitelji čovječanstva.
Brojni su primjeri takvih filmova od kojih ovom prilikom izdvajamo „Black Hawk Down“ (2001) koji prikazuje američku vojnu intervenciju u Somaliji kao borbu protiv haosa, dok ignorira imperijalne motive i „13 Hours“ (2016) – film o incidentu u Benghaziju koji prikazuje američke agente kao žrtve, bez dublje analize američke politike u Libiji.
Film se pokazao kao efikasno manipulativno oruđe za dehumanizaciju neprijatelja, odnosno
Drugog.Filmovi najčešće prikazuju protivnike SAD-a kao fanatične, nelogične, nesposobne, nasilne (npr.Arapi, Iranci, Sjevernokorejci, Rusi, Srbi), te kao prijetnju „zapadnom načinu života“, sporedne likove bez dubine, često bez lica i glasa.
U filmu „American Sniper“ (2014) – Irak i Iračani su prikazani gotovo isključivo kao neprijatelji ili meta, dok se američki vojnik slavi kao patriota.
Amrički filmovi često iniciraju lažne moralne dileme uz kontrolisanu empatiju. Neki filmovi
pokušavaju prikazati moralne sumnje oko ratova (npr. PTSD vojnika), ali kritika je u pravilu
usmjerena prema individualnim traumama, a ne prema samom imperijalnom sistemu jer se
gledatelj identifikuje s američkim vojnicima, ne sa žrtvama intervencije. („The Hurt Locker“ (2008).Mnogi američki filmovi nikad ne bi bili snimljeni bez saradnja s Pentagonom i CIA-om. Mnogi filmovi snimani su uz podršku američke vojske i obavještajnih agencija, što uključuje jasne uslove od cenzure scenarija, uključivanje pozitivnih prikaza vojske, korištenje vojnih resursa u zamjenu za kontrolu sadržaja. „Top Gun“ (1986, 2022)
U mnogim filmovima je očita mitologizacija američke uloge u svijetu kao svjetskom policajcu, koji jedini može spasiti svijet, nositelju slobode i demokratije, branitelju nevinih, čak i ako to znači kršenje suvereniteta drugih zemalja i ljudskih prava. „Zero Dark Thirty“ (2012).Marvel filmovi iako fiktivni, često koriste narative o američkoj globalnoj ulozi kroz militarizirane mitske superheroje.
O ovoj ulozi američkog filma pisali su brojni kritičari i teoretičari. Edward Said – u „Orijentalizmu“ objašnjava kako zapadna kultura (uključujući film) prikazuje Istok kao inferioran i potreban „civiliziranja“.
Naomi Klein piše o „doktrini šoka“ i medijskoj pripremi javnosti za imperijalne poteze, Noam Chomsky često kritikuje holivudsku kinematografiju kao sredstvo oblikovanja „dozvoljenog razmišljanja“.
Antička Perzija
Antička Perzija je u američkim filmovima najčešće predstavljena kroz holivudsku prizmu koja teži spektaklu, simbolici „dobra protiv zla“ i pojednostavljenim prikazima stranih civilizacija. Takvi prikazi često odražavaju zapadne kulturne obrasce, ideološke poruke i ponekad i političke stavove,a ne historijsku stvarnost.
Dominantni prikazi antičke Perzija kroz američkim filmovima se temelje na egzotizaciji i
orijentalizamu.Američki filmovi često prikazuju Perziju kao egzotičnu i misterioznu civilizaciju, s naglašenim elementima bogatstva, luksuza, podređenim položajem žena, zlatnih dvorana i despotskih vladara.
Drugi okvir je negativna stereotipizacija i demonizacija. Posebno u savremenim filmovima,
Perzijanci su često prikazani kao negativci, surovi, brutalni, tiranski i nelogični. Klasičan primjer ovakve perspektive je film „300“ (2006) u kojem je perzijski car Kserkso prikazan kao gotovo nadljudsko biće, okrutno, dekadentno. Film je vizualno upečatljiv, ali historijski netačan. Kritičari ga smatraju propagandnim i islamofobnim, jer crno-bijelo prikazuje Grke kao “slobodne heroje”, a Perzijance kao “okupatorske barbare”.
Dehumanizacija i karikaturalni prikaz u pravilu je određen za američke neprijatelje na filmskom platnu.
Perzijski likovi su često prikazani bez dublje karakterizacije, kao masa bez identiteta, sa tamnim tonovima, čudnim akcentima i teatralnim ponašanjem. Njihova kultura je prikazana kao statična, ritualna i zaostala u odnosu na dinamični Zapad.
Američki filmovi gotovo nikad ne prikazuju Perzijance kao kompleksne historijske ličnosti s
vlastitim pogledima na svijet. Perspektiva je dominantno zapadna i rijetko daje glas “drugoj
strani”.mAmerički filmovi najčešće prikazuju antičku Perziju kroz stereotipe i pojednostavljenja, koristeći je kao pozadinu za epske priče o zapadnim junacima. Iako vizuelno impresivni, ti prikazi više govoreno američkom kulturnom narativu nego o stvarnoj Perziji. Takvi prikazi su često predmet kritike historičara i kulturnih analitičara zbog historijskih netačnosti i ideološke pristrasnosti.
Šahov Iran
Prije Islamske revolucije 1979. godine, Iran je u američkim filmovima prikazivan znatno drugačije nego poslije revolucije. Tadašnji prikazi nisu bili obilježeni demonizacijom i negativnim stereotipima kao kasnije, već je Iran često predstavljen kao egzotična i prijateljska zemlja.
Tokom 1950-ih do kasnih 1970-ih, Iran je bio bliski saveznik SAD-a i Zapada, pod režimom
prozapadnog šaha Reza Pahlavija. U tom kontekstu, Iran se u filmovima i dokumentarcima
prikazivao kao egzotična destinacija, s bogatom historijom i kulturnom baštinom (npr. Persepolis,Isfahan), te kao država u tranziciji koja se trudi sa spoji moderno i tradicionalno.
Takvi prikazi su često romantičizirani, s naglaskom na arhitekturu, umjetnost, tradicionalne
nošnje, plesove, a manje na politiku ili religiju.
U doba Hladnog rata, Iran se ponekad koristio kao egzotična lokacija u špijunskim i avanturističkim filmovima. Nije bio u središtu radnje, ali su scene u Iranu služile kao kulisa za američke tajne agente ili poslovne ljude.
Cilj filmova je bio idealizacija modernizacije i sekularizacije Irana pod Šahom sa naglaskom na predstavljanju Teherana kao svjetske moderne metropole u kojoj žene nose “zapadnu” odjeću.
Američki mediji su tada često isticali Šaha kao progresivnog lidera koji vodi Iran u „zapadnu budućnost“, uz zanemarivanje represije, gomilanja bogatstva i društvene nepravde.
Iran nije bio čest fokus u američkoj kinematografiji prije 1979. jer nije bio “problematičan” u smislu američke vanjske politike. Kada se i pojavljivao, to je bilo površno, kroz turizam,
arheologiju, naftu ili egzotiku, ali rijetko s dubljim razumijevanjem društvenih odnosa.
Iran prije Islamske revolucije u američkim filmovima nije bio demoniziran, već je prikazivan
neutralno do pozitivno, kao saveznička, orijentalno-privlačna zemlja na putu modernizacije.
Nakon revolucije
Nakon Islamske revolucije 1979. godine, prikaz Irana u američkim filmovima doživljava radikalnu promjenu – od relativno neutralnog ili egzotično prijateljskog prikaza do simbola prijetnje,ekstremizma i političke nestabilnosti. Ova transformacija reflektira promijenjene političke odnose između SAD-a i Irana, te posebno američku traumu zbog krize s taocima u Teheranu (1979–1981).
Nakon revolucije i zauzimanja američke ambasade, Iran se u američkom filmskom diskursu
počinje prikazivati kao antizapadna teokratska država, središte radikalnog islama i terorizma,zemlja s fanatičnim vođama i masama.
Ovi prikazi često ne razlikuju iranski narod od vlasti, već stvaraju sliku monolitne prijetnje.
Dehumanizacija i stereotipizacija Iranaca postaje pravilo u američkim filmovima kroz prikaz ljudinbez individualnosti – mase u crnom, bez osobnosti i identiteta.
Filmovi često koriste krizu talaca kao simbol američkog poniženja i iranske opasnosti. „Argo“(2012, režija Ben Affleck).
Film zasnovan na stvarnim događajima evakuacije američkih diplomata iz Teherana. Film je
dobitnik Oskara, ali oštro kritiziran u Iranu zbog pristrasnosti.
U post-9/11 filmovima i serijama, Iran se često pojavljuje kao sponzor terorističkih grupa, dio širihnzavjera protiv Zapada te “režima” s tajnim nuklearnim programom.
Ovaj prikaz je posebno prisutan u serijama poput „24“ i „Homeland“.
Novija filmska ostvarenja su objektivnija, ali i dalje zarobljena u američkim imperijalnim
obrascima.U posljednjim godinama, pojavljuju se i nijansiraniji prikazi, koji pokušavaju razumjeti kompleksnost iranskog društva. Filmovi i serije počinju prikazivati iranske žene, umjetnike,disidente, ali često kroz prizmu patnje i represije.
Međutim, i dalje dominira pogled „izvana“ – američki pogled na Iran, često bez glasa samih
Iranaca.Nakon Islamske revolucije, Iran u američkim filmovima postaje negativni Drugi – simbol političke i kulturne prijetnje. Prikazi su često stereotipni, pristrani i politizirani, s rijetkim pokušajima razumijevanja složenosti iranskog društva. Iako postoje izuzeci, većina filmova i dalje oblikuje sliku Irana u skladu s američkim vanjskopolitičkim narativima.
Američki filmovi igraju ključnu, iako često prikrivenu ulogu u podršci imperijalnim politikama SADa. Kroz normalizaciju vojne sile, dehumanizaciju neprijatelja, mitologizaciju američke moći i selektivnu empatiju, oni pomažu u formiranju javnog mišljenja koje podržava ili ne preispituje agresivne vanjskopolitičke poteze.
Nakon udružene izraelsko-američke agresije na Iran za očekivat je u ubrzo da se ova dešavanja prenesu na filmsko platno. Koliko će takav film biti objektivan s obzirom da živimo u digitalnoj eri kad su informacije svima dostupne pokazat će stanje u kojem se nalazi Amerika u cjelini.
Ekskluzivno PISjournal
