PISjournal – Rat danas nije ograničen na jedno bojno polje. Vodi se na više frontova šireg muslimanskog svijeta – Palestine, Libana, Sirije, Sudana, a sada i Irana.
Ovo nisu izolovane konfrontacije, već međusobno povezana pozorišta unutar šire geopolitičke borbe za moć, resurse i ideološku dominaciju.
Da bismo razumjeli trenutnu eskalaciju protiv Islamske Republike Iran, moramo je smjestiti unutar dužeg historijskog luka – onog definisanog intervencijom, otporom i borbom za suverenitet u muslimanskom svijetu.
Godina 1979. : Prekretnica
Moderna faza konfrontacije s Iranom započela je Islamskom revolucijom 1979. godine.
Narodna revolucija svrgnula je šaha, monarha čija je vladavina osigurana stranom intervencijom. Godine 1953., državni udar koji je organizovala CIA uklonio je demokratski izabranog premijera, Mohameda Mosaddeka, nakon što je nacionalizirao naftnu industriju zemlje, kojom su prethodno dominirali britanski interesi.
Šah, vraćen na vlast, vladao je represijom, koju je provodio SAVAK – strašni tajni policijski aparat poznat po široko rasprostranjenom mučenju i brutalnosti.
Otpor ovom režimu koji je podržavao Zapad neprestano je rastao sve dok nije kulminirao narodnim ustankom i revolucijom. Dana 11. februara 1979. godine, Islamska Republika je formalno osnovana, fundamentalno mijenjajući regionalnu ravnotežu snaga.
Iran i Palestina: Ideologija i savezništvo
Islamska revolucija 1979. godine odmah je signalizirala promjenu u prioritetima iranske vanjske politike.
U roku od nekoliko dana, Iran je predao bivšu izraelsku ambasadu u Teheranu Palestinskoj oslobodilačkoj organizaciji. Jaser Arafat postao je prvi strani lider koji je posjetio Iran nakon revolucije, što je simboliziralo novo strateško savezništvo.
Kasnije te godine, ajatollah Ruhollah Homeini proglasio je Dan Al-Qudsa – godišnje globalno okupljanje posljednjeg petka Ramazana u znak podrške oslobođenju Al-Qudsa.
Dan Al-Quds funkcioniše kao više od simboličnog događaja. To je put političke mobilizacije, reafirmacije ideološke predanosti i globalnog izraza solidarnosti. Povezuje lokalne borbe sa širom vizijom jedinstva unutar muslimanskog Ummeta.
Iranska nepokolebljiva i neumoljiva podrška Palestini nije bila predstavljena kao opcionalna diplomatija, već kao vjerska i ideološka obaveza utemeljena u odbrani potlačenih širom svijeta.
Zašto je Revolucija 1979. prijetila Zapadu?
Islamska revolucija u Iranu, koju je predvodio Imam Homeini, predstavljala je više od puke promjene režima. Ona je poremetila arhitekturu zapadnog uticaja u regiji.
Šah je bio ključni saveznik, osiguravajući Zapadu pristup naftnim resursima, regionalnu dinamiku povoljnu za zapadne interese i strateško usklađivanje s Izraelom.
Njegovim uklanjanjem, SAD, Velika Britanija i Izrael izgubili su centralni stub svog regionalnog poretka.
Dva strateška imperativa – kontrola nad energetskim resursima i zaštita Izraela – dugo su oblikovala zapadnu politiku u Zapadnoj Aziji. Pojava prkosne, nezavisne Islamske Republike Iran dovela je u pitanje oba.
Suzbijanje: Sankcije i izolacija
Kao odgovor na to, Iran je bio izložen stalnom ekonomskom i političkom pritisku zapadnih zemalja, predvođenih SAD-om i njihovim saveznicima.
Decenijama su sankcije korištene kao alat za potkopavanje Islamske Republike, ograničavanje njenog uticaja i potkopavanje unutrašnje podrške njenom revolucionarnom modelu.
Ovaj obrazac se proteže i izvan Irana: svaka država koja dovodi u pitanje dominantne globalne strukture riskira ekonomsko gušenje ili vojni sukob.
Palestina: Opsada i otpor
Dok se Iran suočavao sa sankcijama, Palestina je trpjela aparthejd i opsadu.
Gaza je skoro dvije decenije bila blokirana – njeno stanovništvo je bilo ograničeno, praćeno i ekonomski ugušeno. Uprkos tim uslovima, palestinski pokreti otpora razvili su opsežne podzemne mreže, što im je omogućilo da organizuju, obučavaju i održavaju svoju borbu za oslobođenje okupiranih teritorija.
Podrška Irana, uz koordinaciju s grupama otpora poput Hezbollaha, doprinijela je evoluciji ove infrastrukture otpora.
Arapska normalizacija i strateška izdaja
Paralelno s palestinskim patnjama, nekoliko arapskih država postepeno se kretalo ka normalizaciji odnosa s izraelskim režimom, izdajući pravednu palestinsku stvar.
Zemlje poput Egipta, Jordana, Ujedinjenih Arapskih Emirata, Bahreina, Maroka i Sudana uspostavile su ili ojačale veze s Izraelom, dajući prioritet stabilnosti režima, ekonomskoj saradnji i sigurnosnim garancijama.
Ova promjena odražavala je širu kalkulaciju: opstanak vladajućih elita iznad solidarnosti s Palestinom. Oslanjanje na zapadnu vojnu zaštitu, posebno putem američkih baza u Zaljevu, ojačalo je ovo slaganje.
7. oktobar: Strateški šok
Dana 7. oktobra 2023. godine, pokret otpora Hamas sa sjedištem u Gazi pokrenuo je veliku operaciju na okupiranim teritorijama, operaciju nazvanu Poplava Al-Aksa.
Operacija je poremetila dugogodišnje pretpostavke o izraelskoj vojnoj neranjivosti i izazvala regionalnu eskalaciju. Također je reaktivirala mrežu savezničkih grupa, uključujući Hezbollah u Libanu, Ansarullah (Huti) u Jemenu i oružane frakcije u Iraku.
Ova konstelacija, često opisivana kao „Osa otpora“, demonstrirala je koordinirani pritisak na više frontova protiv Izraela i njegovih regionalnih i vanregionalnih saveznika.
Zašto Iran podržava Palestinu?
Iako Palestina nije eksplicitno navedena u iranskom ustavu, iransko rukovodstvo zasniva svoju podršku palestinskom cilju na širim principima, koji uključuju odbranu potlačenih, protivljenje nepravdi i posvećenost muslimanskom jedinstvu.
Član 152. iranskog ustava uokviruje vanjsku politiku oko ovih ideala, pružajući osnovu za njegov dosljedan propalestinski stav.
Narativ otpora je ojačan kroz šehide, uključujući Ahmeda Yasina, Abdel Aziza al-Rantisija, Ismaila Hanijaha, Yahya Sinwara, Sayyed Hassana Nasrallaha, Qassema Soleimanija, Abu Mahdija al-Muhandisa, Ali Larijanija i Ayatollah Seyeiyeda.
Ove figure se ne smatraju samo revolucionarnim vođama, već i simbolima otpora.
Narativi o žrtvovanju – poput izvještaja o Sinwarovoj borbi do posljednjih trenutaka ili o ajatollahu Hameneiju koji je odbio da se sakrije usred prijetnji po život – služe jačanju morala i legitimizaciji tekuće borbe protiv izraelsko-američke koalicije zla.
Liderstvo i moralni autoritet
Izvještaji koji se pripisuju ličnostima poput ajatollaha Hameneija naglašavaju model liderstva utemeljen na zajedničkom riziku i moralnoj dosljednosti.
Ideja je jednostavna, ali moćna: vođa ne može pozivati na žrtvu, a istovremeno je izbjegavati.
Ovo shvatanje duboko se oslanja na islamsko historijsko pamćenje, posebno na naslijeđe imama Huseina ibn Alija (a.s.), gdje se postojanost suočena s ogromnim preprekama smatra najvišim oblikom integriteta.
Rat, moć i budućnost
Trenutni rat protiv Islamske Republike Iran – koji se široko smatra ilegalnim i neopravdanim ratom – ne može se svesti na jedno pitanje.
To odražava dublje strukturne napetosti: između nezavisnosti i vanjske kontrole, između otpora i normalizacije, između ideološke posvećenosti i političke svrsishodnosti.
Ono što ostaje jasno jeste da ratovi u Palestini, Iranu i širem regionu nisu izolovani. Oni su međusobno povezani izrazi veće borbe – one koja će nastaviti oblikovati politički i moralni pejzaž muslimanskog svijeta.
Ekskluzivno PISjournal
