PISjournal – Atentat kao strateški instrument u politici nacionalne sigurnosti Izraela ima historiju staru koliko i samo osnivanje te države.
Ono što se danas u terminologiji Mosada i specijalnih jedinica izraelske vojske naziva „ciljanim ubistvima“ ili „fizičkom eliminacijom“, vuče korijene iz tradicije koja seže u decenije prije osnivanja Izraela. Cionističke grupe poput „Lehija“ (Lehi) i „Hagane“ (Haganah) koristile su atentate kao legitimno sredstvo za ostvarenje svojih ciljeva još mnogo prije 1948. godine.
Danas se ta tradicija nastavlja uz korištenje naprednih tehnologija i širokih mreža ljudske obavještajne djelatnosti, u obliku složenih operacija u Teheranu, Damasku, Bejrutu i Gazi. Iako Izrael nije izumitelj „ciljanih političkih ubistava“, ima dugu i uticajnu historiju u ovoj oblasti.
Proučavanje mjesta atentata u izraelskoj sigurnosnoj strukturi pokazuje da Izrael poseže za atentatom iz tri glavna razloga: preventivno djelovanje, odmazda ili stvaranje poremećaja u strukturi rukovodstva protivničkih organizacija. Ono što ove atentate razlikuje od sličnih operacija u drugim dijelovima svijeta jeste njihovo „religijsko i ideološko opravdanje“. Takvo opravdanje pretvara nasilje u identitetsku vrijednost i svako etičko ili pravno ograničenje smatra beznačajnim u odnosu na strateški cilj.
Ovaj tekst analitičko-historijskim pristupom razmatra genealogiju politike atentata u cionističkoj misli i ponovo čita tamni dosje Izraela u ovoj oblasti.
1) Tri razloga: klasifikacija izraelskih atentata
1.1. Preventivni atentat (Preemptive Assassination)
Prvi i najčešće korišten pristup u izraelskoj sigurnosnoj strukturi jesu „preventivni“ atentati. Izrael, pozivajući se na teoriju „maslinovih grana“ (ili teoriju „otrovnog ploda“, koju neki istraživači nazivaju i „teorijom Edena“), tvrdi da ima pravo eliminisati svaku osobu koja bi u budućnosti mogla predstavljati prijetnju njegovoj sigurnosti, prije nego što ta prijetnja pređe u fazu realizacije.
Ova teorija, koja se zasniva na proširenom tumačenju prava na samoodbranu, nema čvrstu osnovu u međunarodnom pravu. Član 51 Povelje Ujedinjenih naroda priznaje pravo na samoodbranu u slučaju „oružanog napada“, a ne u slučaju „moguće buduće prijetnje“. Ženevske konvencije također garantuju zaštitu života civila u svim okolnostima.
U praksi, ova teorija postala je dozvola za eliminaciju širokog spektra ličnosti:
• političkih lidera (poput Ahmeda Jasina i Abdela Aziza Rantisija)
• vojnih komandanata (poput Imada Mugnijeha i generala Kasema Solejmanija)
• iranskih nuklearnih naučnika (poput Masuda Ali-Mohammadija, Madžida Šahrijarija i Mohsena Fahrizadeha)
1.2. Odmazdni atentat (Retaliatory Assassination)
Drugi razlog su atentati iz „odmazde“. Kada grupe otpora izvedu uspješnu operaciju protiv izraelskih ciljeva, Tel Aviv odgovara ubistvom istaknutih ličnosti.
Ovaj pristup, koji se opravdava pojmom „odvraćanja“, zapravo predstavlja pokušaj nametanja višestruko veće cijene protivniku i slabljenja morala otpora.
Logika iza ovog pristupa može se analizirati na četiri nivoa:
• psihološki nivo: stvaranje straha među pripadnicima pokreta otpora i smanjenje spremnosti za nove operacije
• strukturalni nivo: eliminacija iskusnih komandanata čija zamjena zahtijeva vrijeme
• nivo javnog mnijenja: demonstracija moći i brzo reagovanje na svaku akciju protiv Izraela
• dugoročno odvraćanje: stvaranje uvjerenja da će cijena svake operacije nadmašiti njenu potencijalnu korist
1.3. Strukturno disruptivni atentat (Disruptive Assassination)
Treći razlog su atentati čiji je cilj razbijanje organizacijske strukture. Namjera je stvoriti vakuum u komandnom lancu organizacija otpora, spriječiti pojavu nove generacije lidera i na kraju paralizirati palestinske i libanske organizacije.
Historijski primjeri takvih operacija uključuju:
• atentat na šejha Ahmeda Jasina (2004), osnivača i duhovnog vođu Hamasa
• atentat na Abdela Aziza Rantisija (2004), njegovog nasljednika, ubijenog samo nekoliko sedmica kasnije
• ubistva desetina komandanata Hamasa i Islamskog džihada tokom različitih godina
• atentat na Imada Mugnijeha (2008), visokog vojnog komandanta Hezbollaha
Ovaj pristup počiva na pretpostavci da organizacije otpora imaju hijerarhijsku strukturu koja zavisi od centraliziranog vodstva. Međutim, iskustvo je pokazalo da su se te organizacije, uprkos velikim gubicima u vodstvu, uspjele obnoviti i odgojiti sposobne nasljednike ubijenih lidera.
2) Jedno opravdanje: od sigurnosti do „svetog rata“
Ono što izraelske atentate razlikuje od sličnih operacija drugdje jeste njihovo „religijsko i ideološko opravdanje“. Izrael ova ubistva ne predstavlja samo kao obavještajno-sigurnosne operacije, nego kao dio „svetog rata“ za opstanak jevrejske države i ostvarenje „obećane zemlje“.
Takvo opravdanje pretvara nasilje u identitetsku vrijednost i svako etičko ili pravno ograničenje smatra beznačajnim pred strateškim ciljem.
U tom okviru:
• svaka akcija koja se smatra nužnom za „opstanak jevrejske države“ proglašava se legitimnom
• međunarodno pravo i Ženevske konvencije gube značaj pred tom „egzistencijalnom nužnošću“
• kritičari ovog pristupa optužuju se za „negiranje prava Izraela na samoodbranu“
2.1 Historijski korijeni: od Žabotinskog do Netanyahua
Da bi se razumjela dubina ovog opravdanja, potrebno je vratiti se njegovim ideološkim korijenima. „Revizionizam Žabotinskog“ kao ideološka osnova izraelske krajnje desnice odigrao je ključnu ulogu u formiranju ove perspektive.
Vladimir (Ze’ev) Žabotinski (1880–1940) bio je vođa radikalnog i maksimalističkog krila cionizma u 1920-im godinama. Suprotstavio se dominantnom pravcu radničkog-socijalističkog cionizma pod vodstvom Davida Ben-Guriona i pozvao na „reviziju“ praktične cionističke politike. Upravo zato taj pokret nosi naziv „revizionistički“.
Ključne karakteristike Žabotinskog uključuju:
• teritorijalni maksimalizam: insistiranje na jevrejskom suverenitetu nad cijelom mandatnom Palestinom (uključujući današnji Jordan) kao historijskom i neotuđivom pravu, zasnovanom na specifičnom tumačenju starozavjetnih obećanja i koncepta „obećane zemlje“
• militarizam (teorija željeznog zida): Žabotinski je iznio teoriju „željeznog zida“, prema kojoj Arapi prihvataju pregovore tek nakon što se suoče s apsolutnom vojnom nadmoći. Prema toj logici, prvo treba izgraditi nepobjedivu vojnu silu, a tek potom pregovarati o miru. Ova ideja postala je temelj izraelske sigurnosne strategije
• ekonomski liberalizam: protivljenje socijalizmu i radničkim sindikatima te podrška privatnim investicijama radi brzog stvaranja „jevrejske većine“ na teritoriji koja se potražuje
Ideologija Žabotinskog postala je temelj političke stranke Likud i oružanih organizacija poput Irguna, Lehija i Hagane, koje su prije osnivanja Izraela izvodile brojne terorističke operacije.
I danas se intelektualni korijeni Benjamina Netanyahua i krajnje desnih stranaka u izraelskoj vladajućoj koaliciji mogu pratiti do ove ideologije.
3) Napredne tehnologije u službi atentata
Danas Izrael koristi najnaprednije obavještajne i vojne tehnologije za izvođenje atentata:
• ubistva na daljinu: korištenje naoružanih dronova i projektila za navođenje
• kibernetička infiltracija: manipulacija računarskim sistemima radi identifikacije ciljeva ili izazivanja eksplozija u opremi (npr. eksplozije pagera i radio-uređaja Hezbollaha 2024.)
• mreže ljudske špijunaže: infiltracija agenata u ciljanim državama
• saradnja sa zapadnim saveznicima: korištenje obavještajnih podataka i logističke podrške partnerskih zemalja
4) Kršenje međunarodnog prava i reakcija međunarodne zajednice
Sa stanovišta međunarodnog prava, ciljane likvidacije Izraela predstavljaju višestruka kršenja:
• kršenje zajedničkog člana 3 Ženevskih konvencija, koji štiti civile u oružanim sukobima
• kršenje prava na život (član 3 Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima)
• kršenje suvereniteta država izvođenjem operacija na njihovoj teritoriji bez dozvole
• kršenje Haške konvencije iz 1907. i Ženevskih konvencija iz 1949.
Uprkos tim očiglednim kršenjima, reakcija međunarodne zajednice na izraelske atentate često je obilježena dvostrukim standardima.
Razlozi za izostanak snažne reakcije uključuju:
• bezrezervnu podršku Sjedinjenih Država Izraelu u međunarodnim institucijama
• američki veto na rezolucije protiv Izraela u Vijeću sigurnosti
• uticaj izraelskog lobija u zapadnim političkim sistemima
• etiketiranje kritičara Izraela kao „antisemita“ ili „samomrzećih Jevreja“
Zaključak
Politika atentata u izraelskoj sigurnosnoj strukturi ima korijene u tradiciji koja seže u decenije prije osnivanja države Izrael. Tri glavna razloga – preventivni, odmazdni i disruptivni atentati – dobivaju legitimitet kroz religijsko-ideološko opravdanje čiji korijeni leže u ideologiji revizionizma Žabotinskog.
U tom ideološkom okviru nasilje postaje identitetska vrijednost. Svaka akcija koja se smatra nužnom za „opstanak jevrejske države“ proglašava se legitimnom, dok međunarodno pravo i Ženevske konvencije gube značaj pred tom „egzistencijalnom nužnošću“.
Pregled historije izraelskih operacija atentata – od akcija grupa poput Lehija i Hagane prije osnivanja države, do današnjih složenih operacija Mosada – pokazuje da ta politika nije izuzetak, nego jedna od ključnih komponenti izraelske nacionalne sigurnosti.
Kako se razmjere ovih organiziranih zločina sve više razotkrivaju, međunarodna javnost počinje postepeno napuštati dugogodišnju šutnju. Sve glasnije se postavlja pitanje: hoće li međunarodna zajednica, posebno zapadne sile koje su godinama podržavale ovu politiku, na kraju priznati da atentati nisu rješenje konflikata, nego faktor koji dodatno rasplamsava mržnju i nasilje, čineći mir i sigurnost u regionu gotovo nemogućim?
Odgovor na to pitanje neće odrediti samo budućnost palestinsko-izraelskog sukoba, nego i sigurnosni poredak čitavog Bliskog istoka.
Ekskluzivno PISjournal
