Canan Tercan
PISjournal – U posljednjoj četvrtini 20. stoljeća krajnja desnica prvenstveno se povezivala s antisemitizmom i rasizmom. Međutim, do kraja prve četvrtine 21. stoljeća njena isključivačka retorika sve se više usmjerila prema imigrantima, dok su tradicionalni antisemitski stavovi u značajnim dijelovima evropske radikalne desnice zamijenjeni ili preoblikovani kroz islamofobni diskurs. Cionizam i proamerikanizam, koji su nekada smatrani dvama glavnim ideološkim neprijateljima, sve su više postajali dijelom njenog vlastitog političkog identiteta.
Američko-izraelsko savezništvo koje je pratilo ovaj nagli paradigmatski zaokret doprinijelo je transformaciji krajnje desnice iz marginalnog pokreta s ograničenom izbornom podrškom u značajnog aktera evropske mainstream politike.
Da bismo razumjeli transformaciju krajnje desnice i njen savremeni politički položaj, korisno je analizirati tri glavne grupe radikalne desnice u Evropskom parlamentu.
Najmoćnija i najutjecajnija među njima jeste Patriots for Europe (PfE). Riječ je o antiimigrantskoj i izrazito pro-izraelskoj političkoj grupi koja često koristi antimuslimansku retoriku. Francuska, Španija, Mađarska, Italija i Nizozemska među njenim su glavnim nacionalnim komponentama, dok su Santiago Abascal, Marine Le Pen, Viktor Orban, Geert Wilders i Matteo Salvini među njenim najpoznatijim političkim figurama.
Godine 2025. stranka izraelskog premijera Benjamina Netanyahua, Likud, pridružila se PfE-u kao posmatrač, dok je 2026. delegacija PfE-a posjetila Netanyahua u Jerusalemu. Ovi događaji ukazuju na to da je odnos između Izraela i evropske krajnje desnice sve više dobio institucionalnu dimenziju na stranačkom nivou.
Evropski konzervativci i reformisti (ECR) manje su istaknuta, ali utjecajna desničarska politička grupa. Od ove tri grupe, ona je najbliža političkom centru. Uglavnom podržava SAD i NATO te održava bliske odnose s Izraelom. Italija je posebno značajan akter, a premijerka Giorgia Meloni jedna je od vodećih figura. Švedske demokrate i poljska stranka Pravo i pravda (PiS), između ostalih, također su važne komponente ove grupe.
Evropa suverenih nacija (ESN) ograničenija je i marginalnija grupa radikalne desnice. U Njemačkoj je Alternativa za Njemačku (AfD) njena najistaknutija i izborno najznačajnija komponenta, dok su ostale stranke članice manje značajni politički akteri u svojim zemljama.
AfD zauzima posebno mjesto čak i unutar evropske radikalne desnice. Njena liderica Alice Weidel otvoreno je u istospolnoj vezi, uprkos snažnom protivljenju stranke brojnim politikama povezanim s LGBT pitanjima. Istovremeno, Weidel je glasna protivnica imigracije i suočavala se s kritikama zbog stavova okarakteriziranih kao rasistički ili ksenofobni. Njena partnerica je porijeklom iz Šri Lanke, a zajedno odgajaju dvoje djece.
Ako bi AfD došao na vlast, njen politički program vjerovatno bi predstavljao značajan odmak od ustaljenih političkih normi u Njemačkoj. Stranka je pro-izraelski orijentirana, iako se unutar nje i dalje bilježe tragovi antisemitskih i fašističkih tradicija koje su historijski povezivane s dijelovima njemačke radikalne desnice.
Karakteristike nove krajnje desnice
Sedamdesetih godina evropska krajnja desnica bila je društveno izolirana i politički marginalna. Karakterizirali su je antisemitska, antikomunistička, antiamerička, antiliberalna, izrazito nacionalistička i konzervativna retorika. Također se protivila nadnacionalnim institucijama poput NATO-a i Evropske ekonomske zajednice, dok su neki pokreti zadržavali elemente fašističkog i nacističkog političkog naslijeđa.
Do 2010. godine ova transformacija postala je sve vidljivija, a do 2015. godine došlo je do još izraženijih promjena. Do 2023. godine transformacija je postala posebno vidljiva tokom genocida u Gazi.
Do kraja prve četvrtine 21. stoljeća politička orijentacija značajnih dijelova radikalne desnice značajno se promijenila. Stranke i pokreti koji su historijski bili povezivani s antisemitskim stavovima sve su se više predstavljali kao izrazito pro-izraelski, a u nekim slučajevima i otvoreno procionistički. Paralelno s tom transformacijom, sve više se učvršćivao diskurs prema kojem je Izrael prva linija odbrane evropske i zapadne sigurnosti. Istovremeno, tradicionalni antiamerikanizam sve više je ustupao mjesto političkom usklađivanju sa SAD-om.
Paralelne transformacije
Ako se ova transformacija može prikazati kroz nekoliko upečatljivih primjera, Francuska i Švedska predstavljaju najjasnije početne tačke. Od njih se može prijeći na uspon novouspostavljenog španskog VOX-a i portugalske stranke Chega, što pruža širu perspektivu za razumijevanje političkih snaga koje pokreću ovaj zaokret.
U Francuskoj je Nacionalni skup (RN) osnovao Jean-Marie Le Pen 1972. godine pod nazivom Nacionalni front, proizašavši iz tradicije francuske krajnje desnice.
Njegove ideološke osnove uključivale su francuski nacionalizam, protivljenje imigraciji, antikomunizam i antisemitizam. Stranka je historijski bila skeptična prema NATO-u i evropskim integracijama te je bila povezana s političkim strujama koje su nastojale očuvati elemente francuskog kolonijalnog naslijeđa.
Stranka je prošla kroz značajnu transformaciju kada je Marine Le Pen naslijedila svog oca Jean-Marieja Le Pena na čelu stranke 2011. godine. Naziv stranke, logo i politički jezik potom su preoblikovani, dok je antisemitska retorika sve više odbacivana. Protivljenje Evropskoj uniji sve se više povezivalo s protivljenjem muslimanskoj imigraciji. Marine Le Pen izbacila je svog oca iz stranke 2015. godine nakon što se on suprotstavio ovoj transformaciji. Istovremeno je sve više naglašavala podršku stranke Izraelu.
Slično tome, Švedske demokrate (SD) nastale su 1988. godine iz krugova povezanih s antisemitizmom i neonacizmom. Pod vodstvom Jimmieja Åkessona stranka se postepeno udaljila od svojih početaka. Danas je među najizrazitije pro-izraelski orijentiranim strankama radikalne desnice u Evropi. Zagovarala je priznavanje Jerusalema kao glavnog grada Izraela i podržala premještanje švedske ambasade u Jerusalem.
Zašto su se transformirale?
Upečatljivo pitanje stoga glasi jesu li ove stranke prvobitno osnovane s ciljem osporavanja političkog sistema ili njihova evolucija na kraju predstavlja nastojanje da postanu legitimni akteri unutar tog sistema.
Odnos između evropske desnice i Izraela nije samo pitanje vanjskopolitičkog opredjeljenja.
Iz perspektive Izraela, rastuće evropske desničarske stranke mogu predstavljati nove političke saveznike u trenutku kada kritike Izraela rastu širom Evrope. Kada ove stranke uđu u vladu ili steknu utjecaj na formiranje koalicija, mogu otvoriti politički prostor koji može ograničiti ili obuzdati zajedničke politike EU-a kritične prema Izraelu.
Za evropsku radikalnu desnicu, s druge strane, odnosi s Izraelom mogu omogućiti pristup političkim mrežama, novcu i podršci lobista, pomoći u nastojanjima da se stranke distanciraju od svojih historijskih veza s antisemitizmom i ekstremizmom, povećati međunarodni legitimitet te ojačati poruku da one više nisu ekstremisti izvan demokratskog sistema. Zbog toga neki istraživači ovaj odnos tumače kao proces međusobne političke legitimacije.
Nova krajnja desnica na Pirinejskom poluotoku
Paralelno s transformacijom starih stranaka krajnje desnice u okviru ove nove političke paradigme, pojavila se i nova generacija stranaka.
Kako su se stare stranke prilagođavale, a nove ukorjenjivale, širom Evrope počeo je nastajati novi blok radikalne desnice – sve više usklađen s Izraelom. Istovremeno se na američkoj desnici, posebno oko političkog pokreta povezanog s Donaldom Trumpom, odvijalo paralelno pregrupiranje. Zajedno, ovi procesi označili su širu transformaciju radikalne desnice s obje strane Atlantika.
Španska stranka krajnje desnice VOX, osnovana 2013. godine, eksplicitan je predstavnik ove nove vizije krajnje desnice u Evropi. Stranka održava snažne odnose s protivnicima iranskog režima i izrazito pro-izraelski stav te je dio PfE-a u Evropskom parlamentu. Njena politička retorika u značajnoj mjeri počiva na protivljenju islamu i svojevrsnoj retorici rekonkviste.
Alejo Vidal-Quadras, jedan od osnivača VOX-a, bio je uključen u Evropske prijatelje Izraela pri Evropskom parlamentu. Kada je VOX osnovan 2013. godine, pozicionirao se kao politička stranka koja se presijeca s konzervativnim i neokonzervativnim krugovima koji su održavali strateške veze s Izraelom. U tom trenutku Rafael Bardaji pojavio se kao ključna posrednička figura.
Bardaji, koji je bio među osnivačima Španske inicijative prijatelja Izraela 2010. godine i održavao veze s pro-izraelskim atlantskim i neokonzervativnim krugovima, lično je 2014. godine doveo PR konsultante iz Izraela u VOX, prema informacijama koje je dao Washington Postu. Oni su bili povezani s članovima tima koji je učestvovao u uspješnoj Netanyahuovoj izbornoj kampanji. U istom periodu imao je dugogodišnje veze s ličnostima iz Trumpove administracije i njenom vanjskopolitičkom mrežom. Bardaji je tako postao ne samo stranački funkcioner unutar VOX-a već i kontaktna tačka koja je povezivala špansku radikalnu desnicu sa sigurnosno orijentiranim nacionalističkim desničarskim krugovima u Izraelu i SAD-u.
Još jedan primjer unutar PfE-a jeste portugalska stranka Chega, osnovana 2019. godine, koja je danas dio portugalske vladajuće koalicije. Chega je zauzela otvorenije pro-izraelski stav prema genocidu u Gazi nego mnoge evropske desničarske populističke stranke. Analize evropskih izbora 2024. godine pokazale su da je Chega podržala vojne operacije Netanyahuove vlade protiv Hamasa i bila jedina portugalska parlamentarna stranka koja se nije pridružila pozivima na prekid vatre. Još važnije, postojali su i direktni kontakti na stranačkom nivou s Likudom. Predstavnici Likuda prisustvovali su kongresima stranke Chega i javno zahvaljivali stranci na podršci Izraelu.
Američka podrška cionizmu
Pri razmatranju sve veće bliskosti krajnje desnice s Izraelom, također treba uzeti u obzir utjecaj američkih mreža koje stoje iza ovog povezivanja.
Mreže američke alt-desnice, lobističke organizacije povezane s izraelskom desnicom i digitalne političko-komunikacijske mreže počele su nakon 2010. godine razvijati bližu saradnju s evropskom radikalnom desnicom. Tokom tog perioda krajnja desnica sve više je razvijala novi jezik političkog isključivanja i rasno obilježene politike identiteta, koji je islamofobiju stavljao u središte umjesto antisemitizma. Ekonomska kriza koja je počela 2008. godine, zajedno s rastućim nezadovoljstvom javnosti politikama imigracije, također je otvorila politički prostor za krajnju desnicu.
Utjecaj porodice Mercer bio je značajan u ovom razvoju. Finansijska podrška milijardera Roberta Mercera i njegove kćerke Rebekah Mercer doprinijela je jačanju političke mreže koja se protezala kroz konzervativne think tankove i alternativne medije u SAD-u. Među njima je Breitbart News, američka desničarska konzervativna informativna i komentatorska platforma, a preko nje i Steve Bannon, američki politički strateg i istaknuta figura u Trumpovoj predsjedničkoj kampanji 2016. godine tokom njene završne faze.
Bannonove veze s tim krugovima pomogle su da poruke „America First“ i „Make America Great Again“ iz Trumpove kampanje 2016. godine budu pretvorene u širu političku strategiju usmjerenu protiv imigracije, za snažniju kontrolu granica, nacionalizam usmjeren protiv globalnih elita i protivljenje radikalnom islamu.
Tokom tog perioda sigurnosno orijentirani pristup Friends of Israel Initiative, međunarodne političke zagovaračke inicijative koja podržava Izrael i koja je Iran i radikalni islam predstavljala kao zajedničke prijetnje, također se ukrstio s ovim širim političkim diskursom. Među njenim osnivačima bili su odabrani političari iz različitih zemalja, uključujući Johna Boltona iz SAD-a, Joséa Maríju Aznara iz Španije, Marcella Peru iz Italije, Davida Trimblea iz Ujedinjenog Kraljevstva i Alejandra Toleda iz Perua.
Nakon Trumpovog predsjedničkog mandata, Bannon je pokušao prenijeti ovaj model političke komunikacije u Evropu osnivanjem organizacije The Movement 2018. godine, političke mreže namijenjene pružanju političke i kampanjske podrške nacionalističkim i desničarsko-populističkim strankama u Evropi. Uspostavio je kontakte s desničarskim populističkim liderima poput italijanskog Salvinija, francuske Le Pen i mađarskog Orbana.
Tako je mreža Mercer–Breitbart–Bannon–Cambridge Analytica–Trump postala važan kanal putem kojeg su politička komunikacija i kampanjske metode razvijene na novoj desnici u SAD-u promovirane u Evropi.
Istovremeno, ovaj politički model ukrstio se sa sigurnosno orijentiranim diskursom Izraela kao „branitelja Zapada“, koji islam predstavlja kao prijetnju i povezuje ga s neregularnom imigracijom, ekstremizmom i terorizmom.
Međutim, ovo ne treba shvatiti kao američko-izraelski projekt kojim se upravlja iz jednog centra, već kao transatlantsku političku mrežu koju su razvili postojeći pokreti radikalne desnice u Evropi zajedno s akterima u SAD-u i Izraelu, na osnovu preklapajućih i međusobnih političkih interesa.
Sve navedeno jasno pokazuje blizak odnos koji danas postoji između evropske krajnje desnice i Izraela. Kada danas govorimo o radikalnoj desnici u Evropi, ne govorimo o istoj radikalnoj desnici koja je postojala u 20. stoljeću. Neophodno je prepoznati da je radikalna desnica prošla kroz duboku transformaciju, stvarajući novi politički diskurs. Promjena odnosa prema antisemitizmu, kao i transformacija njenog tradicionalnog protivljenja nadnacionalnim strukturama, pomjerili su ovu ideologiju daleko od tačke iz koje je prvobitno proizašla.
U ovom trenutku od ključne je važnosti razumjeti strukture, finansijske mreže i transatlantske veze koje su doprinijele ovoj transformaciji. Ono što je nastalo nije samo skup nacionalnih pokreta, već širi politički projekt i mreža koja se proteže kroz SAD, Evropu, Izrael, pa čak i Latinsku Ameriku.
