Togrul Ismail
PISjournal – Decenijama je Evropska unija nastojala da se pozicionira kao jedinstven geopolitički akter, kombinujući ekonomsku snagu s koherentnom i jedinstvenom vanjskom politikom.
Međutim, nedavne rasprave u Briselu, Parizu i Berlinu o smanjenju ovlasti šefice evropske diplomatije Kaje Kallas i preraspodjeli odgovornosti ukazuju na duboku krizu modela vanjske politike Evropske unije. Debata je pokrenuta prijedlozima Francuske i Njemačke za reformu arhitekture vanjske politike EU. Pod povećalom se našla i buduća uloga diplomatske službe EU, koja upravlja mrežom od više od 140 delegacija širom svijeta.
Zagovornici reformi tvrde da je sadašnja struktura opterećena preklapanjem nadležnosti i da više ne odražava današnju geopolitičku stvarnost. Kritičari, međutim, upozoravaju da bi takve promjene mogle dodatno oslabiti sposobnost Unije da govori jednim glasom u međunarodnim odnosima. Više od puke birokratske reorganizacije, ova rasprava odražava dublje preispitivanje ideje „strateškog jedinstva“, principa koji je bio u središtu evropskih integracija od kraja Hladnog rata.
Korijeni ove krize stvarali su se godinama, ali su ih nedavni događaji učinili vidljivijim nego ikada ranije.
Rat u Ukrajini, previranja na Bliskom istoku, intenziviranje američko-kineskog rivalstva, energetska nesigurnost i rastuća globalna konkurencija pokazali su koliko je EU teško da brzo i efikasno reaguje kao jedinstven politički akter. Iako Evropska unija formalno posjeduje zajedničku vanjsku i sigurnosnu politiku, ključne odluke i dalje uglavnom oblikuju njene najuticajnije članice, prije svega Francuska i Njemačka. Zbog toga sadašnja debata manje liči na tehničku reformu, a više na priznanje strukturnih ograničenja postojećeg sistema.
U središtu problema nalazi se dugogodišnja kontradikcija unutar evropskog vanjskopolitičkog okvira. Brisel je nastojao centralizovati diplomatiju, jačati zajedničke institucije i projektovati jedinstven stav prema međunarodnim pitanjima. Ipak, države članice nikada nisu bile u potpunosti spremne da prepuste kontrolu nad vanjskom politikom i sigurnosnim pitanjima, posebno veće sile sa značajnim historijskim nasljeđem, vojnim kapacitetima i geopolitičkim ambicijama.
Francuska se dugo smatrala nezavisnom globalnom silom sa strateškim interesima koji se protežu daleko izvan Evrope. Njemačka je, iako tradicionalno opreznija u svom vanjskopolitičkom pristupu, također nastojala igrati vodeću ulogu u oblikovanju strateškog pravca kontinenta. Kao rezultat toga, Evropska unija često ostaje ograničena suprotstavljenim nacionalnim prioritetima svojih članica, što su nedavne krize dodatno naglasile.
Rat u Ukrajini možda je najjasnije razotkrio granice jedinstvene evropske vanjske politike. Uprkos brojnim deklaracijama o solidarnosti, pojavile su se značajne podjele unutar bloka oko sankcija, vojne pomoći, energetske politike i budućnosti odnosa s Rusijom. Poljska i baltičke države dosljedno su zagovarale oštriji pristup, dok su druge zemlje preferirale održavanje barem ograničenih kanala dijaloga s Moskvom i oprezniji pristup određenim političkim odlukama.
Posljedično, mnoge od najvažnijih strateških odluka nisu oblikovale institucije Evropske unije, već koordinacija vodećih država članica i NATO-a pod američkim vodstvom. Sličan obrazac pojavio se i na Bliskom istoku. Evropska unija se mučila da formuliše jedinstven stav o izraelskom ratu u Gazi; neke države članice pružale su bezrezervnu podršku Izraelu, dok su druge pozivale na snažniju kritiku izraelskih postupaka i veću zaštitu palestinskih prava.
Kao rezultat toga, Brisel često djeluje manje kao nezavisan vanjskopolitički akter, a više kao forum za upravljanje unutrašnjim nesuglasicama. Upravo u tom kontekstu treba posmatrati prijedloge za reformu arhitekture vanjske politike Evropske unije. Francuska i Njemačka, zapravo, nastoje uskladiti sistem s političkom stvarnošću.
Iako je zvanični cilj poboljšati proces donošenja odluka i smanjiti birokratske neefikasnosti, reforme bi također vjerovatno dodatno učvrstile uticaj najvećih i najmoćnijih država članica Unije. Glavni korisnici takvih reformi vjerovatno bi bile vodeće evropske sile. Slabljenje centralizovanih diplomatskih struktura prirodno bi otvorilo veći prostor za nacionalne inicijative iz Pariza i Berlina.
Za Evropsku komisiju, nasuprot tome, ove promjene mogle bi značiti djelimičan gubitak političkog uticaja. Države članice dobile bi veću slobodu da vode vlastite vanjskopolitičke agende, koristeći institucije Evropske unije prvenstveno kao mehanizme koordinacije, a ne usmjeravanja. Ipak, bilo bi preuranjeno opisivati ove procese kao demontažu zajedničke vanjske politike EU.
Naprotiv, oni ukazuju na pomak prema fleksibilnijem modelu u kojem zajednički strateški ciljevi koegzistiraju s većom autonomijom pojedinačnih država članica. Iako bi takav aranžman mogao biti pragmatičniji i prilagodljiviji, on također nosi rizik produbljivanja fragmentacije unutar bloka. Posebno su značajne posljedice po odnose Evrope s velikim svjetskim silama.
Iako će Evropska unija vjerovatno zadržati čvrst stav prema Rusiji, očekuje se intenziviranje rasprava o mogućem obnavljanju dijaloga. Ekonomski pritisci, energetske brige i rastući zamor javnosti od dugotrajne konfrontacije mogli bi podstaći pojedine evropske političare da usvoje pragmatičniji pristup. Odnos Evrope prema Kini predstavlja još složeniji izazov. Evropska unija se sve više nalazi između dva konkurentska centra globalne moći: Sjedinjenih Američkih Država i Kine. Iako evropske vlade ostaju posvećene strateškom partnerstvu s Vašingtonom, mnoge ekonomije članica i dalje su duboko povezane s kineskim tržištem.
Ova napetost podstakla je rastuće podjele između onih koji zagovaraju stroža ograničenja kineskog uticaja i onih koji podržavaju nastavak ekonomskog angažmana s Pekingom. Za Sjedinjene Američke Države, reforme evropske diplomatije donijele bi i prilike i izazove. Vašington već dugo podstiče Evropu da preuzme veću odgovornost za vlastitu sigurnost i globalne poslove.
Istovremeno, sistem koji osnažuje nacionalne vlade nauštrb centralnih institucija Evropske unije mogao bi otežati koordinaciju unutar zapadnog saveza. Historijski gledano, Sjedinjenim Američkim Državama često je bilo lakše sarađivati s jedinstvenim evropskim strukturama nego s grupom pojedinačnih nacionalnih aktera koji slijede različite interese. Izazov je još izraženiji u zemljama Globalnog juga. U dijelovima Azije, Afrike i Latinske Amerike Evropska unija se sve češće ne posmatra kao nezavisan geopolitički akter, već kao produžetak šireg zapadnog političkog poretka i saveznik američkih strateških prioriteta.
Takva percepcija ograničava sposobnost Brisela da se predstavi kao neutralan posrednik. Osim toga, optužbe za dvostruke standarde – posebno kada je riječ o međunarodnom pravu i humanitarnim krizama – narušile su kredibilitet Evropske unije u mnogim dijelovima svijeta. Iz perspektive Turske, ovi događaji nisu iznenađujući. Ankara već dugo tvrdi da je evropska vanjska politika ograničena strukturnim kontradikcijama i da ključne odluke često oblikuju interesi pojedinačnih država članica i unutrašnje političke kalkulacije, a ne zajednički principi.
Aktuelna rasprava samo čini ove dugotrajne napetosti vidljivijima. Za Tursku, decentralizovanija evropska vanjska politika nosi i rizike i prilike. S jedne strane, veća uloga nacionalnih vlada mogla bi olakšati jačanje bilateralnih odnosa s ključnim evropskim prijestolnicama. S druge strane, fragmentiranija Evropska unija mogla bi otežati održavanje koherentnog strateškog dijaloga s Evropom kao cjelinom.
Na kraju, rasprava koja se danas vodi unutar Evropske unije odražava širu transformaciju međunarodne politike. Era liberalnog univerzalizma ustupa mjesto periodu obilježenom intenziviranjem geopolitičke konkurencije i ponovnim jačanjem primata nacionalnih interesa. Suočena s tim promjenama, Evropska unija je primorana prilagoditi svoje institucije i mehanizme donošenja odluka kako bi očuvala unutrašnju koheziju i zadržala relevantnost na globalnoj sceni.
