Ibrahim Salihović
Autor je diplomirani inžinjer mašinstva.Apsolvent arapskog i francuskog jezika i književnosti na Univerzitetu u Sarajevu.Trenutno je na master studijama politologije,međunarodnih odnosa i diplomatije
PISjournal- Liban je jedan od najsloženijih slučajeva u savremenom Bliskom istoku zbog stalne interakcije između konfesionalnog političkog sistema, fragmentacije historijske zajednice i stalne izloženosti regionalnim geopolitičkim dinamikama.
Od sticanja nezavisnosti, libanska država izgrađena je na osnovu institucionalnog kompromisa koji je imao za cilj da garantuje uravnoteženu zastupljenost glavnih vjerskih zajednica u zemlji, uključujući maronitske kršćane, sunite i šiite. Ovaj model, često predstavljen kao mehanizam političke stabilizacije, ipak je doprinio institucionalizaciji identiteta zajednica i ograničavanju nastanka snažne centralne države, sposobne da prevaziđe sektaške podjele. U praksi, ovaj sistem je podstakao suživot paralelnih političkih vlasti, često zasnovanih na lojalnosti zajednici, a ne na jedinstvenom nacionalnom državljanstvu.
Vremenom se ova krhka politička struktura suočavala s rastućim tenzijama, potaknutim i unutrašnjim i vanjskim faktorima. Unutrašnje, socio-ekonomske nejednakosti između različitih zajednica odigrale su važnu ulogu u propadanju libanskog društvenog tkiva. Neke regije, posebno na jugu zemlje i u dolini Bekaa, već dugo pate od ograničenog ekonomskog razvoja i ograničenog pristupa državnim institucijama. Izvana, Liban je kontinuirano pod uticajem regionalnih dinamika Bliskog istoka, postajući prostor za interakciju između različitih sila i regionalnih aktera. Libanski građanski rat, koji je izbio 1975. godine i trajao do 1990. godine, bio je značajna prekretnica u savremenoj historiji zemlje. Ovaj višedimenzionalni sukob, koji uključuje lokalne, regionalne i međunarodne aktere, dovodi do djelimičnog kolapsa državnih institucija i fragmentacije monopola legitimnog nasilja.
Libanska država tada gubi veliki dio svoje sposobnosti da kontroliše cijelu svoju teritoriju, ustupajući mjesto množenju naoružanih nedržavnih aktera, organizovanih prema vjerskoj, ideološkoj ili političkoj logici. Ovaj period je također označio duboku transformaciju unutrašnjih ravnoteža, sa postepenim pojavom novih političkih snaga iz historijski marginaliziranih zajednica. Među ovim transformacijama, evolucija šiitske zajednice zauzima centralno mjesto. Dugo marginalizirana politički i institucionalno, ova zajednica se postepeno počela politički organizovati od 1960-ih i 1970-ih, u kontekstu rastućih društvenih zahtjeva i potrage za državnim priznanjem. Pogoršanje tenzija tokom građanskog rata ubrzalo je ovaj proces, što je dovelo do naprednije strukture šiitskih političkih aktera, koji su nastojali odgovoriti i na sigurnosne izazove i na društvene težnje svoje baze. Ova evolucija se ne može razumjeti bez uzimanja u obzir dubokih društvenih transformacija koje pogađaju ruralna područja južnog Libana i Bekaa, gdje nejednakosti u razvoju i politička marginalizacija postepeno podstiču dinamiku kolektivne mobilizacije. Jedan od najvažnijih događaja u ovoj dinamici bila je izraelska invazija na Liban 1982. godine. Ova vojna intervencija, prvobitno motivisana ciljevima vezanim za prisustvo Organizacije za oslobođenje Palestine na libanskoj teritoriji, ima duboke i trajne posljedice za cijeli libanski politički sistem. Posebno je dovela do intenziviranja oružanih sukoba na jugu zemlje i u Bejrutu, kao i do reorganizacije lokalnih snaga. U područjima sa većinskim šiitskim stanovništvom, ova invazija se doživljava kao okupacija, što pomaže jačanju lokalne dinamike otpora i legitimizaciji pojave novih političko-vojnih aktera. U ovom posebnom kontekstu rata, djelimične okupacije i institucionalne dezintegracije Hezbollah je postepeno dobijao oblik. Ovaj pokret se pojavio početkom 1980-ih kao organizacija koja je kombinovala vojne, društvene i političke dimenzije. Njegovo formiranje ne može se razumjeti bez uzimanja u obzir svih unutrašnjih faktora vezanih za libanski građanski rat, ali i regionalnih i ideoloških uticaja koji su oblikovali politički pejzaž Bliskog istoka u tom periodu. Hezbollah se u početku razvija kao odgovor na sigurnosnu situaciju u južnom Libanu, ali i kao pokušaj političke i društvene reorganizacije unutar šiitske zajednice, pružajući alternativne strukture oslabljenim državnim institucijama.
Osnovni element za razumijevanje ove dinamike je uticaj Iranske islamske revolucije 1979. godine. Ova revolucija je uvela novi politički okvir u regiju, zasnovan na principima suvereniteta, političke nezavisnosti i protivljenja određenim oblicima vanjske hegemonije. Ima značajan uticaj na nekoliko političkih i društvenih pokreta u muslimanskom svijetu, posebno unutar šiitskih zajednica na Bliskom istoku. U tom kontekstu, odnosi se postepeno razvijaju između Irana i nekih novih aktera u Libanu, kroz različite oblike ideološke, organizacijske i strateške podrške, doprinoseći postepenom strukturiranju mreže regionalnih saveza. Ovi odnosi su također bili dio regionalnog okruženja obilježenog iransko-iračkim ratom (1980–1988), koji je ojačao stratešku dimenziju regionalnih saveza i transnacionalnih političkih mreža. U tom kontekstu, Hezbollah ima koristi od okruženja pogodnog za njegovu strukturu, dok postepeno razvija vlastite organizacione kapacitete i relativnu autonomiju. To nije potpuno zavisna struktura, već akter koji se razvija u mreži regionalnih uticaja i konvergencija, sposoban da prilagodi svoje strategije u skladu sa evolucijom libanskog i regionalnog konteksta.
Tokom narednih nekoliko decenija, Hezbollah je prošao kroz postepenu transformaciju. Iz pokreta koji je prvobitno bio fokusiran na oružani otpor izraelskoj okupaciji, razvio se u političku organizaciju integrisanu u libanski institucionalni sistem. Učestvuje na parlamentarnim izborima, integriše se u mehanizme upravljanja i razvija značajnu društvenu prisutnost kroz mreže usluga, obrazovanja i pomoći. Ova evolucija ilustrira sposobnost pokreta da se prilagodi promjenama u libanskom kontekstu, istovremeno održavajući vojnu dimenziju koja i dalje igra važnu ulogu u njegovoj ukupnoj strategiji. Ova dvostruka dimenzija, politička i vojna, jedan je od najkarakterističnijih elemenata Hezbollaha u savremenom libanskom pejzažu. Omogućava mu da igra centralnu ulogu u unutrašnjoj dinamici zemlje, dok istovremeno održava uticajnu poziciju u regionalnim ravnotežama. Štaviše, Hezbollah se često analizira u kontekstu onoga što je poznato kao „osovina otpora”, koncept koji se odnosi na skup regionalnih aktera koji dijele određene strateške i političke konvergencije.
Ovaj analitički okvir omogućava razumijevanje interakcija između različitih država i pokreta, bez pretpostavke homogene ili centralizirane strukture, već fleksibilnog i evoluirajućeg prostora za saradnju. U tom kontekstu, odnos između Hezbollaha i Islamske Republike Iran mora se razumjeti kao složen historijski proces, zasnovan na višestrukim i evoluirajućim interakcijama. Ovi odnosi uključuju ideološke, strateške i političke dimenzije, ali i prilagođavanja lokalnim i regionalnim realnostima. Hezbollah, iako je dio ove mreže saveza, zadržava vlastitu sposobnost djelovanja koja mu omogućava da interveniše u specifičnom libanskom kontekstu, dok istovremeno učestvuje u širim regionalnim ravnotežama.
U savremenom Libanu, Hezbollah zauzima centralnu poziciju u političkoj, društvenoj i sigurnosnoj dinamici zemlje. Njegova uloga dovela je do važnih debata unutar libanskog društva, naročito u vezi sa suverenitetom države, pitanjem monopola nad silom i upravljanjem ekonomskim i institucionalnim krizama koje su godinama pogađale zemlju. Trenutna ekonomska kriza, koja se smatra jednom od najozbiljnijih u historiji Libana, dodatno naglašava složenost političkog pejzaža i naglašava važnost nedržavnih aktera u upravljanju unutrašnjim ravnotežama, posebno u pogledu socijalnih usluga i lokalne stabilizacije. Istovremeno, regionalni razvoj i dalje direktno utiče na poziciju Hezbollaha i njegovu ulogu u regionu. Uporne tenzije na Bliskom istoku, preraspodjela saveza i povremeni sukobi doprinose održavanju nestabilnog geopolitičkog okruženja, u kojem regionalni akteri neprestano prilagođavaju svoje strategije. U ovom kontekstu, Liban ostaje prostor interakcije između unutrašnje dinamike i vanjskih uticaja, što čini analizu njegovih političkih aktera posebno složenom i višedimenzionalnom. U komplementarnoj perspektivi, važno je dodatno sagledati evoluciju Hezbollaha kroz njegovu sposobnost prilagođavanja strukturnim transformacijama libanskog sistema i savremenim regionalnim promjenama. Pored vojne i političke dimenzije, ovaj pokret je postepeno razvio oblik društvene institucionalizacije koji mu omogućava dugoročno ukorjenjivanje u određenim segmentima libanskog društva. Ta institucionalizacija se posebno ogleda u stvaranju i upravljanju mrežama socijalnih, obrazovnih i zdravstvenih usluga, koje često nadomještaju nedostatke državnih institucija u različitim dijelovima zemlje.
Na taj način, Hezbollah preuzima ulogu paralelnog ili komplementarnog aktera u oblastima gdje je prisutnost države ograničena ili neujednačena. Istovremeno, njegov razvoj ne može se posmatrati izolovano od šireg regionalnog konteksta koji je obilježen stalnim preoblikovanjem odnosa snaga na Bliskom istoku. Promjene u odnosima između ključnih regionalnih aktera, kao i procesi približavanja i rivaliteta, direktno utiču na strateški prostor djelovanja nedržavnih aktera. U tom okviru, Hezbollah zauzima specifičnu poziciju na presjeku lokalnih društveno-političkih potreba i regionalnih geopolitičkih interesa, što dodatno doprinosi složenosti njegove uloge. Kroz kratku analizu Hezbollah pokazuje ograničenja klasičnih državocentričnih pristupa u razumijevanju savremenih političkih procesa u fragmentiranim društvima. Njegova evolucija ilustrira način na koji pokreti nastali u kontekstu rata i institucionalne slabosti mogu postepeno postati integrisani u formalne političke strukture, a istovremeno zadržati paralelne kapacitete djelovanja. Ova dvostruka priroda predstavlja ključni element za razumijevanje ne samo libanskog slučaja, već i šire dinamike transformacije nedržavnih aktera u savremenim političkim sistemima Bliskog istoka.
Dakle, proučavanje Hezbollaha i njegove historijske putanje ne može se odvojiti ni od unutrašnjeg libanskog konteksta ni od šire regionalne geopolitičke dinamike. Stalna interakcija između ova dva nivoa analize omogućava nam bolje razumijevanje formiranja i evolucije ovog pokreta, kao i njegove uloge u političkim transformacijama savremenog Libana i Bliskog istoka u cjelini, gdje se državne i nedržavne logike i dalje prepliću u sistemu u stalnoj rekompoziciji.
Ekskluzivno PISjournal
