Admir Lisica
Autor je magistar historije, istraživač u oblasti regionalnih političkih odnosa, međunarodnih politika i dijaspornih zajednica. Doktorant je na Fakultetu političkih nauka u Sarajevu.
PISjournal – Mađarsko vanjskopolitičko djelovanje, koje u posljednjih šesnaest godina provodi mađarski premijer Viktor Orban i njegova stranka Fidesz, s pravom se može nazvati multivektorskim.
Iako je Mađarska postala članica Evropske unije 2004. godine, svega šest godina nakon tog za Mađare historijskog događaja, ova država polahko okreće svoj kurs djelovanja od Brisela prema Pekingu i Moskvi, nastojeći održavati i dobre odnose s američkom administracijom.
Orbanov pragmatičan pristup međunarodnim akterima zasnovan je na ideološkim poveznicama, ali su, prije svega, presudni ekonomski interesi, što je vidljivo u kontekstu saradnje s dva glavna aktera s kojima Budimpešta kontinuirano razvija odnose, Rusijom i Kinom, ali i državama Zapadnog Balkana, gdje je Mađarska sve više prisutna u posljednjim godinama.
U ideološkom smislu, Mađarska važi za nezvaničnog lidera među evropskim državama koje propagiraju desne populističke ideje, s fokusom na podupiranje islamofobije, antiimigrantske politike te kršćanski radikalizam. Ovo su, svakako, glavni postulati politike Orbana i njegove stranke Fidesz, koja neprikosnoveno vlada Mađarskom u posljednjih šesnaest godina. Ipak, vratimo li se u historiju, niti Orban, niti Fidesz, na početku, nisu bili usmjereni udesno.
Naime, Fidesz se formira 1988. godine, u predvečerje velikih geopolitičkih promjena u Evropi, koje su promijenile paradigmu djelovanja većine istočnoevropskih država. Pri formiranju, glavni ciljevi ove tada liberalne stranke bili su suprotstavljanje aktuelnim vlastima socijalističkog opredjeljenja. Takve odlike Fidesz je zadržao do preuzimanja stranke od strane Viktora Orbana tokom 1993. godine, kada ova politička partija, nakon unutrašnjeg sukoba, potpuno mijenja svoj politički kurs.
Sam Orban je prije zaokreta udesno bio liberal, a 1990. godine je čak bio jedan od stipendista fondacije Georgea Sorosa. Put Orbana i Fidesza gotovo je podudaran s političkim djelovanjem SNSD-a i Milorada Dodika, što je jedan od razloga zbog kojeg se bivši lider bosanskih Srba i aktuelni mađarski lider poprilično dobro razumiju i prisno sarađuju.
Prije nego pojasnimo mađarsko djelovanje na Zapadnom Balkanu, važno je pojasniti veze Mađarske s Rusijom i Kinom. Jedina mađarska nuklearna elektrana, „Paks II“, izgrađena je s 80 % ruskih kreditnih sredstava, a mađarska ekonomija gotovo je ovisna o energentima koji, po zadovoljavajućoj cijeni, dolaze iz Rusije. Drugi infrastrukturni projekti, poput izgradnje željeznica ili telekomunikacijske infrastrukture, realizirani su zahvaljujući kineskim sredstvima.
Jedan od primjera uspješne infrastrukturne saradnje jeste izgradnja brze željeznice Beograd-Budimpešta. Ovaj mađarsko-srbijanski projekat podržan je 85 % sredstvima koje je obezbijedila Kina, dok je svega 15 % investicija obezbijedila sama Mađarska. Ova željeznica je na ovaj način postala dio važne kineske vanjskopolitičke inicijative „Pojas i put“.
Kina je involvirana unutar mađarske ekonomije i kroz kompaniju Huawei, koja je zadužena za 5G telekomunikacijsku infrastrukturu Mađarske. Također, Budimpešta je otvorila vrata saradnje s Kinom u oblasti visokog obrazovanja, ali do danas nije uspjela da realizira veliki projekat izgradnje univerzitetskog kampusa „Fudan“, koji je bio predmet sporenja unutar Mađarske, ali i Evropske unije.
Jasno je da Brisel ne gleda blagonaklono na aktivnosti Budimpešte i ponašanje Orbana, ali je EU do sada bila nemoćna da se obračuna s „nestašnim“ Mađarima, koji sve više djeluju i na Zapadnom Balkanu.
Mađarsko djelovanje na Zapadnom Balkanu isprepleteno je s kineskim i ruskim sferama djelovanja, pa tako najveće prisustvo, investicije, ali i politički uticaj Mađarska ima u Srbiji, koja je najvažniji partner Kine i Rusije na ovim prostorima.
Orban i Aleksandar Vučić u više su navrata prethodnih godina izrazili stav o strateškom partnerstvu, koje je podjednako značajno za obje strane. U političkom smislu, Orban ima veliki uticaj na mađarsku manjinu u Srbiji koja, prema posljednjem popisu, broji 184.442, što je čak 27 % manje u odnosu na popis iz 2011. godine, kada je u Srbiji bilo čak 253.899 Mađara.
Mađari su većinom nastanjeni u Vojvodini, a njihove stranke učestvuju u vlasti Srbije, uz podršku Vučića i SNS-a. U političkom smislu Mađari u Srbiji slijede ono što SNS želi, a na vanjskopolitičkom planu Mađarska i Srbija se međusobno podupiru.
Mađarska je prisutna u gotovo svim državama Zapadnog Balkana, a jedna od njihovih investicija je u vezi s telekomunikacijskim operaterom „ONE“, koji postoji u Crnoj Gori, Albaniji i Sjevernoj Makedoniji. Upravo je Sjeverna Makedonija ta s kojom Mađarska održava prisne veze, uz prekid tokom vladavine SDSM-a i Zorana Zaeva.
Naime, kao što „Fidesz“ i SNS imaju veoma prisne odnose, isto se može zaključiti i za odnos na relaciji Fidesz – VMRO-DPMNE. Nekadašnji lider makedonskog VMRO-DPMNE Nikola Gruevski dobio je politički azil u Budimpešti, a današnja makedonska vlast dobila je mađarski kredit u iznosu od 500 miliona eura za različite infrastrukturne projekte.
Mađarska je prisutna i u Bosni i Hercegovini, ali jednosmjerno, kroz podupiranje Milorada Dodika i SNSD-a, a najeklatantniji primjer jeste 140 miliona eura „spasa“ za bosanskohercegovački entitet RS.
Orbanov kršćanski radikalizam došao je do izražaja nakon izjave u kojoj je tematizirao broj Bošnjaka muslimana, te ga okarakterisao kao opasnost za Evropsku uniju. Bosna i Hercegovina, kao država, ne može reći da je Mađarska u prethodnim godinama bila dobronamjerna i prijateljski nastrojena, a tome je sigurno doprinijela i bosanskohercegovačka diplomatska neaktivnost, koja je prepustila Srbiji i Dodikovim bosanskim Srbima da nametnu postojeću dinamiku odnosa.
Da li će se ovakva praksa eventualno promijeniti, vidjet ćemo već u aprilu ove godine, kada će se održati izbori u Mađarskoj. Prema trenutnim anketama, opoziciona stranka Tisza – koju predvodi nekadašnji član Fidesza i evropski parlamentarac umjereno desnih uvjerenja Petar Magyar – ima prednost u odnosu na Fidesz.
Ankete pokazuju da opozicija ima 49 % podrške unutar Mađarske, dok je vlast na skromnih 37 %. Ukoliko se vratimo na posljednje izbore, kada je Peter Marky-Zay bio lider ideološki šarolike mađarske opozicije, Fidesz ima razlog za zabrinutost. Tada je Fidesz suvereno pobijedio s čak oko 60 % podrške. Ono što je zanimljivo jeste da je tada, kao i u aktuelnom trenutku, lider opozicije umjereni desničar, a ne liberal, što pojašnjava raspoloženje unutar mađarskog društva, a što je praksa koja se širi i u mnogim državama Evrope.
Magyar, koji vjeruje u pobjedu, održao je u gradu Szekesfehervaru ljetos govor o temi „Mjesto Mađarske u Evropi i svijetu“, iz kojeg se moglo zaključiti da će njegov fokus biti na približavanju Briselu te otklonu od Kine i Rusije, što bi bio poprilično značajan vanjskopolitički zaokret, u kojem bi, donekle, šansu imala i Bosna i Hercegovina, koja, u skladu s realnim mogućnostima, treba tražiti svoju šansu.
Magyaru, ako uspije pobijediti Orbana nakon šesnaest godina, izazov će biti stav „Višegradske grupe“, koja je godinama prisan saveznik Orbana. Posebno će ovaj segment zavisiti i od novog premijera Češke Republike Andreja Babiša, koji jeste konzervativni lider, ali se još uvijek nije odlučio da li svoju vanjsku politiku prilagoditi Mađarskoj i Slovačkoj, u potpunosti.
Pred Mađarskom je zanimljivo proljeće, koje može donijeti značajne promjene, jer, ukoliko nakon šesnaest godina Magyar bude taj koji porazi Orbana, sigurno je da će imati određeni otklon od lidera koji su pomagali Orbanu da održi svoju poziciju.
Ekskluzivno PISjournal
