Ahmet Bülbül
PISjournal – Decenijama je evropska sigurnosna arhitektura uglavnom građena na američkoj vojnoj moći. U eri nakon Hladnog rata, kada su evropske zemlje dale prioritet ekonomskom prosperitetu i usvojile sigurnosni pristup usmjeren na blagostanje i stabilnost, Washington je preuzeo ulogu vojne okosnice kontinenta.
Međutim, danas je taj poredak ozbiljno poljuljan. Sigurnosna kriza izazvana ratom između Rusije i Ukrajine , oštra retorika američkog predsjednika Donalda Trumpa prema NATO-u i pritisak na Evropljane da preuzmu veći dio sigurnosnog tereta Evrope, kao i uspon Kine, suočili su Evropu s novom strateškom realnošću. Upravo iz tog razloga, čini se da je Njemačka ušla u vojnu transformaciju historijskih razmjera.
Uspon njemačke vojske
Berlin više nije zadovoljan time da ostane samo ekonomski motor Evrope. On se također pozicionira kao vojni centar kontinenta. Odbrambena strategija koju je krajem aprila najavila vlada Friedricha Merza, zajedno s transformacijom njemačkih oružanih snaga (Bundeswehr) u “najjaču konvencionalnu vojsku Evrope”, signalizira da se Njemačka počinje udaljavati od ograničene vojne uloge koju je usvojila u posthladnoratovskoj eri.
Posebno, strategija “Odgovornost za Evropu” (Verantwortung für Europa) koju je najavio ministar odbrane Boris Pistorius predstavlja historijski dokument koji formalno institucionalizira ambiciju Berlina da postane centralna sila u evropskoj odbrani. U okviru ove strategije, Njemačka je efektivno izjavila da se priprema preuzeti daleko centralniju ulogu u evropskoj sigurnosnoj arhitekturi do 2035-2039.
Ova transformacija više nije ograničena na političku retoriku. Sada se direktno odražava u institucionalnoj doktrini Bundeswehra. Korištenje koncepta “Armije budućnosti” (Heer der Zukunft) od strane njemačke vojske pokazuje da Njemačka nastoji prevazići svoje tradicionalno razumijevanje odbrane i prilagoditi se budućim konceptima ratovanja. Ratovanje dronovima, operacije podržane vještačkom inteligencijom i scenariji sukoba visokog intenziteta postali su centralni dio nove strateške vizije Bundeswehra.
Upotreba fraze “bori se večeras” od strane kancelara Friedricha Merza tokom njegove posjete Bundeswehru također otkriva da Njemačka više ne djeluje isključivo kao odgovor na teoretske prijetnje, već sve više kao odgovor na direktne sigurnosne rizike. Slično tome, njegova izjava “Njemačka mora biti sposobna da se brani kako se ne bi morala braniti” odražava novo njemačko razumijevanje sigurnosti usmjereno na odvraćanje.
Pitanja koja predstoje
Upravo se tu postavlja fundamentalno pitanje: Može li Njemačka zaista postati lider u evropskoj sigurnosti? Što je još važnije, dok Sjedinjene Države postepeno smanjuju svoje vojno prisustvo u Evropi, da li Njemačka ima vojni kapacitet da zaštiti kontinent?
S obzirom na trenutnu situaciju, teško je dati jasno “da” na ova pitanja u kratkom roku. Primarni izazov Njemačke nije samo nedostatak tenkova ili ljudstva. Pravi problem je što evropska sigurnosna arhitektura ostaje strukturno zavisna od američke vojne moći.
Upravo zbog toga se Njemačka danas suočava s dubokom strateškom dilemom. S jedne strane, Berlin nastoji ojačati odbrambene kapacitete Evrope i omogućiti kontinentu da djeluje samostalnije u sigurnosnim pitanjima; s druge strane, i dalje smatra svoje vojno partnerstvo sa SAD-om strateškom nužnošću.
Dok Merzova vlada tvrdi da Evropa mora razviti jače sigurnosne kapacitete, istovremeno priznaje da američka vojna podrška ostaje nezamjenjiva za evropsku sigurnost. Iz tog razloga, kratkoročni cilj Njemačke nije da zamijeni SAD, već da postane jači evropski akter unutar NATO-a.
U tom smislu, posebno je vrijedno pažnje da je Merz tokom svoje posjete jedinicama Bundeswehra u Münsteru 30. aprila naglasio važnost „snažnog i ujedinjenog NATO-a“ i posebno podvukao da će se to postići „rame uz rame sa Sjedinjenim Američkim Državama“. Uprkos sve snažnijim debatama o „strateškoj autonomiji“ u Evropi, ovaj pristup pokazuje da njemačko razumijevanje sigurnosti ostaje fundamentalno usmjereno na NATO i SAD.
Zaista, upravo je tu danas vidljiva ključna kontradikcija Berlina. Iako Njemačka pokušava transformirati svoju ekonomsku moć u vojne kapacitete, evropska sigurnosna arhitektura i dalje počiva na američkoj vojnoj moći, NATO infrastrukturi i transatlantskom savezu. NATO-ovo nuklearno odvraćanje, kapaciteti strateškog zračnog transporta, obavještajna mreža i sistemi raketne odbrane ostaju uglavnom pod kontrolom Washingtona. Stoga, čak i ako Berlin na kraju postane evropski vojni centar, Njemačkoj i Evropi u cjelini bi bila potrebna strukturna transformacija kako bi dostigli nivo na kojem mogu u potpunosti garantirati vlastitu sigurnost bez američke podrške, proces koji će vjerovatno trajati mnogo godina.
Moć i kazna SAD-a
Tenzije između Trumpa i Merza su, zapravo, ponovo učinile ovu strukturnu zavisnost vidljivom. Trumpova najava da bi mogao povući 5.000 američkih vojnika iz Njemačke izazvala je znatnu zabrinutost u Njemačkoj i širom Evrope. Međutim, sa vojne tačke gledišta, povlačenje 5.000 vojnika ne bi fundamentalno promijenilo ravnotežu snaga, s obzirom na to da je u Njemačkoj trenutno stacionirano otprilike 35.000-36.000 američkih vojnika. Ključno pitanje ovdje nije broj vojnika, već strateška vrijednost američke vojne infrastrukture u Njemačkoj.
Posebno, zračna baza Ramstein je mnogo više od obične američke baze u Evropi. To je centralno središte za logistiku, komunikacije i komandovanje američkih operacija na Bliskom istoku, u Africi i Istočnoj Evropi. Američko vojno prisustvo u Evropi služi vitalnim funkcijama ne samo za Evropsku komandu Sjedinjenih Država (EUCOM) već i za bliskoistočne operacije koje se provode pod okriljem Centralne komande Sjedinjenih Država (CENTCOM).
Iz tog razloga, Trumpovu prijetnju povlačenjem trupa treba uglavnom tumačiti kao sredstvo političkog pritiska, psihološkog odvraćanja ili čak “kazne”. Potpuno američko povlačenje iz njemačke strateške vojne infrastrukture čini se nerealnim, ne samo kratkoročno već i dugoročno.
Istovremeno, Trumpove izjave stvorile su značajan psihološki raskol u Evropi. Evropljani su prvi put otvoreno počeli shvatati da američke sigurnosne garancije nisu bezuvjetne.
Strah od Rusije
Korijeni sigurnosnih zabrinutosti Evrope ne leže samo u trenutnim dešavanjima već i u historijskom pamćenju. Konkretno, Njemačka i Francuska, za razliku od SAD-a, i dalje rusku prijetnju smatraju dugoročnim, strukturnim geopolitičkim izazovom.
Ova historijska percepcija prijetnje duboko je ukorijenjena u evropskoj političkoj kulturi. Zaista, na poznatoj “Serio-Comic War Map” britanskog karikaturiste F.W. Rosea iz 1877. godine, Rusija je prikazana kao hobotnica koja proteže svoje pipke širom Evrope. To je prikaz koji se široko smatra jednom od najsimboličnijih ilustracija dugogodišnjeg straha Evrope od ruskog ekspanzionizma. Danas su obnovljene sigurnosne anksioznosti koje se pojavljuju širom Evrope nakon rata između Rusije i Ukrajine, u velikoj mjeri, ažurirani odraz ovog historijskog geopolitičkog sjećanja.
Ova promjena je također transformirala evropsku percepciju njemačkog vojnog uspona. Dugi niz godina, brojne evropske zemlje su pristupale njemačkom militarizmu sa znatnim oprezom. Danas, međutim, sve više pozivaju Njemačku da preuzme veću vojnu odgovornost. Drugim riječima, njemačka vojna moć se u Evropi više ne posmatra prvenstveno kroz prizmu straha, već sve više kroz prizmu nužde. Osnovni razlog za ovu transformaciju je taj što je Evropa decenijama razvijala sigurnosnu strukturu koja u velikoj mjeri zavisi od Sjedinjenih Američkih Država.
Ograničen utjecaj
Iz tog razloga, proces ponovnog naoružavanja Njemačke ne može se objasniti isključivo Trumpovom retorikom prema NATO-u. Iz perspektive Berlina, ovo pitanje se također odnosi na ponovno pojavljivanje sigurnosne prijetnje usmjerene na Rusiju na evropskom kontinentu. Shodno tome, transformacija koja je u toku u njemačkoj odbrambenoj politici ukazuje na novu stratešku eru oblikovanu i rastućim nepovjerenjem u američke sigurnosne garancije i historijskim strahom Evrope od Rusije.
Uprkos svoj retorici koja prati „stratešku autonomiju“, cilj Berlina nije uspostavljanje evropske vojske nezavisne od NATO-a. Umjesto toga, Njemačka nastoji izgraditi jači evropski stub unutar samog NATO-a. Iz tog razloga, uspon Njemačke u oblasti odbrane ne znači prekid s transatlantskim sistemom. Naprotiv, Berlin se priprema da preuzme veći dio evropskog vojnog tereta zajedno sa Sjedinjenim Državama.
Međutim, činjenica da Njemačka postane evropski vojni lider nije isto što i sposobnost Evrope da osigura vlastitu sigurnost bez SAD-a. Iako je vojna transformacija koju je Berlin danas pokrenuo historijski značajna, ne čini se vjerojatnim da će se Bundeswehr razviti u nezavisnu globalnu vojnu silu sposobnu da u potpunosti samostalno funkcioniše u kratkom roku. Nedostatak osoblja, birokratska inercija, ograničenja kapaciteta unutar odbrambene industrije i rekonstrukcija vojne infrastrukture koja je decenijama bila zanemarivana zahtijevat će znatno vrijeme.
