Sanadin Voloder Istočnog

Autor je novinar sa višegodišnjim iskustvom u medijima i NVO sektoru, saradnik više bosanskohercegovačkih i regionalnih medija.

PISjournalAnaliza promjena geografskog područja koje je kroz historiju označavano pojmom Bliski istok pokazuje složenost odnosa evropskih imperija i Osmanskog carstva. Dok je Balkan bio u sastavu Osmanskog carstva, on je za Evropu bio Bliski istok.

Ništa bolji odnos Evrope prema Balkanu u vrijeme Istočnog Rimskog carstva nije bio o čemu svjedoči četvrti krstaški pohod kojim je uništen Konstantinopol. Mnogo stoljeća kasnije je izmišljen pojam Bizant kroz kojeg se jasno pokazuje isključivi odnos “gospođe Evrope” prema drugom bez obzira što on pripada kršćanstvu.

Kako su se omjeri snaga mijenjali, granice pomjerale i nasilno mijenjala demografska struktura stanovništva tako se pojam Bliski istok pomjera dalje u Aziju. U tom procesu krajem 19. stoljeća nastalo je Istočno pitanje koje je označavalo izazov transformacije teritorije Osmanskog dijela Balkana naseljen muslimanima.

U tom procesu konkurenti su bili evropske imperije Rusko carstvo, Austro-ugarska monarhija, a indirektno Njemačka, Francuska i Britanija. Njihovi interesi, apetiti i uticaji su i danas prisutni na Balkanu. Kao što su tada imali svoje ambasadore, konzule, emisare, pristaše, zagovornike tako i danas imaju svoje pobornike, plaćenike, poslušnike u svim sferama društva. Mijenjaju se sredstva, ideje i ideologije, ali ne i ciljevi.

Dehumanizacija Balkana

Balkanski ratovi su bila zadnja etapa nasilne dehumanizacije Balkana, a sa sadašnje historijske distance jasno se može zaključiti da je suština Istočnog pitanja bila u nadmetanju Rusije i njenih saveznika protiv Austro-ugarske i njenih saveznika. Kroz prostu političku i demografsku analizu može se zaključiti da prostor kojeg je Austro-ugarska dobila na upravljanje (Bosna i Hercegovina) u poređenju sa sudbinom muslimanskih naroda na prostoru na kojeg su se širile Srbija, Crna Gora, Bugarska, Grčka imao znatno bolje okolnosti za socijalni, ekonomski i svaki drugi razvoj.

Zbog toga su Bošnjaci i Sarajevo najprepoznatljiviji simbol preklapanja istoka i zapada.
Pritisak kojem je bio izložen Balkan je rezultirao Sarajevskim atentatom koji je označio početak Prvog svjetskog rata, ali i kraj za tri carstva. I Drugi svjetski rat i sukobi tokom 90-tih su predstavljali nastavak suprotstavljanja interesa, odnosno potvrda da Balkan nikad nije prestao biti prostor ukrštanja i nteresa svjetskih i regionalnih sila. To se pokazalo i kroz sticanje nezavisnosti Kosova i Crne Gore kao zadnje etape disolucije Jugoslavije.

Savremen i geopolitički odnosi na Balkanu su jasno određeni početkom 21. stoljeća širenjem NATO-a na Rumuniju, Bugarsku, Hrvatsku, a kasnije i na Albaniju i Sjevernu Makedoniju. Širenje Evropske unije sa određenom vremenskom distancom u pravilu prati NATO. Međutim, zastoj u evro-atlantskim integracijama Balkana bio je izuzetno velik do početka ruske agresije na Ukrajinu. Početak pregovora sa EU S. Makedonije i Albanije te kandidatski status za BiH su znatno popravile evropsku perspektivu Zapadnog Balkana.

Nažalost, jačanje destruktivnog uticaja Srbije na Kosovo, u Crnoj Gori i BiH pokazuje relikte ranijeg ruskog uticaja na Balkanu. Sa druge strane neodlučnost i nemoć “međunarodne zajednice” pokazuje se i kroz lutanje u pristupima od inzistiranja na ispunjavanju standarda u zamjenu za promjenu statusa, preko Berlinskog procesa do Otvorenog Balkana čija je suština u načinu regionalnog pozicioniranja Srbije. S obzirom da se srpska hegemonija od Srpskih ustanaka širi na sve strane nasilnim sredstvima ključni izazov za stabilnost Zapadnog Balkana je u uokvirivanju srpskih pretenzija unutar njenih granica. To se može postići samo kroz potpunu integraciju regije u NATO i EU što će usloviti decentralizaciju Srbije i poboljšanje položaja i prava manjina.

Od Belinskog kongresa do Berlinskog procesa

Berlinski proces je utemeljen na 100-tu godišnjicu Sarajevskog atentata, odnosno 136 godina nakon Berlinskog kongresa očito sa namjerom da se okončaju negativne tendencije koje su u diplomatiju ušle pod pojmom “balkanizacija”. Pitanje je ima li EU dovoljno unutrašnjeg koncenzusa za ostvarivanje ovakvog cilja jer upotreba termina “balkanizacija” od strane francuskog predsjednika Makrona u toku posjete Kongu pokazuje ogromne razlike u percepciji širenja na jugoistok druge sile Unije.

Značaj Balkana, ali i parcijalni pristup pokazuje se i kroz imenovanje izaslanika, pregovarača ili osoba zaduženih za regiju od strane svjetskih i regionalnih sila. Tako imamo američkog izaslanika, evropskog posrednika između Srbije i Kosova te njemačkog, austrijskog savjetnika za Balkan. Zadnjih godina uticaj Izraela je prisutniji u regiji što se nedavno pokazalo kroz činjenicu da u novoj desničarskoj Vladi Netanjahua postoji osoba zadužena za Balkan.

NATO i EU su konačna rješenja za Balkan i sve češće se spominje 2030.godina kao historijska razdjelnica. Nažalost, birokratska sterilnost EU, negativni politički i društveni procesi u regiji nam ne daju dovoljno optimizma.

Hoće li EU ostaviti i dalje Zapadni Balkan u neizvjesnom procesu pridruživanja čiji se kraj teško nazire i time nastaviti isisavati demografski potencijal regije ili će sa riječi prijeći na djela.

Pomjeranje granica

Međutim, ruska agresija na Ukrajinu je definitivno pomjerila granicu zapada i istoka na rusko-ukrajinsku granicu što će dokazati i skori kraj sage u odnosima Srbije i Kosova. Zbog toga će Srbija sa jedne strane najvjerovatnije pojačati svoju regionalnu prevlast zbog ustupaka “međunarodne zajednice”, ali sa druge strane će ući u dugo odgađanu bolnu katarzu. Sasvim je izvjesno da taj proces neće proći bez društvenih i političkih turbulencija.

To je prilika da se se intenzivira saradnja na relaciji Sarajevo – Podgorica – Priština – Skoplje kroz afirmaciju širokih građanskih političkih snaga te jačeg kulturnog i ekonomskog povezivanja.

Pored navedenog, to je prilika da Bošnjaci i Albanci prevaziđu međusobne predrasude, stereotipe i udruže svoje resurse i potencijale.Također, nužno je da zauzmu uravnotežen pristup diplomatskoj i svakoj drugoj saradnji saIstokom i Zapadom jer su ova dva naroda most između Orijenta i Okcidenta. Balkan je oduvijek bio prostor prožimanja i razmjene vrijednosti različitih civilizacija, a oni koji su npr. u bosanskohercegovačkom društvu izričito protiv turskog ili arapskog ili iranskog prisustva ustvari pokazuju sa koje strane dolaze njihovi sponzori.

Evropa nije samo demografski ugrožena nego i ekonomski, moralno, kulturno i ideološki.Njen izazov je da li će prihvatiti demografske potencijale i kapacitete koji hitaju ka sjeveru preko Mediterana ili će biti lahak plijen Kine.

Jačina centrifugalnih sila Evrope ogleda se i u inkluziji pojedinih graničnih država u evropskim sportskim i kulturnim takmičenjima kao i političke i vojne organizacije. Pored Turske i Kazahstana koji imaju jedan dio svog teritorija unutar geografskih granica Evrope, Kipar, Izrael, Gruzija, Azerbejdžan i Armenija su odavno kroz kulturu, sport i politiku dio Evrope. Međutim, Evropa, odnosno još izraženije EU boluje od negativnih centripetalnih tendencija koje se najdestruktivnije očituju kroz ponašanje Mađarske, Hrvatske i Bugarske te izlaskom Britanije  iz članstva.

Priča o evropskim vrijednostima je definitivno pala u vodu kada se bivši makedonski predsjednik optužen za korupciju sakrio u Mađarsku gdje je dobio čak i azil u isto vrijeme  dok njegova zemlja je izložena bolnim kompromisima na vratima EU. Također, popustljivi odnos EU prema dominatnom političkom predstavniku bosanskohercegovačkih Hrvata – HDZ BiH – presuđenog za udruženi zločinački poduhvat u Hagu na 111 godina pokazuje dvostruke aršine.

Odnos EU prema Balkanu možemo opisati i kroz dramu “Čekajući gospodina Godoa” pa se opravdano postavlja pitanje ko je otporniji, odnosno ko će koga nadživjeti i ko će se kome pridružiti.

Ekskluzivno PISjournal