Belmin Herić
PISjournal – Peti juli 1962. godine predstavlja jedan od najvažnijih, najemotivnijih i najkrvavije plaćenih datuma u modernoj historiji. Toga dana, nakon stotinu trideset i dvije godine brutalne kolonijalne vladavine i osam godina nemilosrdnog, razornog rata, Francuska Republika zvanično je priznala nezavisnost Alžira. Ovih dana kada se navršavaju 64 godine od ovog događaja jasno je kako ovaj trenutak nije bio samo puka promjena političkog statusa jedne afričke teritorije; on je označio kraj jedne epohe, slom francuskog kolonijalnog carstva u Sjevernoj Africi i trijumf nesalomljive volje alžirskog naroda.
Kroz prizmu globalne historije, rat za nezavisnost Alžira (1954–1962) i njegova konačna pobjeda predstavljaju jedan od najznačajnijih događaja u procesu dekolonizacije, posebno unutar islamskog svijeta. Alžirska revolucija postala je svjetionik nade za sve potlačene narode, dokazujući da se čak i protiv jedne od najjačih svjetskih vojnih sila može izboriti sloboda ukoliko postoji apsolutno nacionalno jedinstvo i spremnost na najveću žrtvu.
Dugotrajna noć kolonijalizma (1830–1954)
Da bi se istinski razumjela težina 5. jula 1962. godine, neophodno je vratiti se u prošlost, na sami početak francuske okupacije. Francuske trupe su se iskrcale na obale Alžira 1830. godine, pod izgovorom diplomatskog incidenta (čuveni “incident s lepezom”). Od tog trenutka, uslijedila je duga i surova kampanja pacifikacije. Lokalno stanovništvo, predvođeno herojima poput Emira Abdelkadera, pružalo je snažan otpor decenijama, ali je tehnološka i vojna nadmoć kolonizatora na kraju prevladala.
Alžir nije bio tretiran kao obična kolonija; on je pravno i administrativno inkorporiran kao integralni dio Francuske, podijeljen na departmane. Međutim, ova zakonska asimilacija odnosila se samo na teritoriju, ne i na ljude. Evropski doseljenici, poznati kao Pieds-Noirs (Crna stopala), uživali su sva prava francuskih građana, kontrolirali najplodniju zemlju, ekonomiju i politički sistem. S druge strane, milioni autohtonih muslimanskih Alžiraca bili su podvrgnuti drakonskom zakonu poznatom kao Code de l’Indigénat (Zakon o starosjediocima), koji ih je lišio osnovnih građanskih, političkih i ljudskih prava. Bili su građani drugog reda u vlastitoj domovini, osuđeni na siromaštvo, nepismenost i teški fizički rad.
Masakr u Sétifu: Tačka bez povratka
Nezadovoljstvo Alžiraca tinjalo je decenijama, ali je Drugi svjetski rat donio novu dimenziju. Hiljade Alžiraca borilo se u redovima francuske vojske za oslobođenje Evrope od fašizma, nadajući se da će njihova žrtva biti nagrađena priznanjem prava na samoopredjeljenje. Međutim, kada su 8. maja 1945. godine, na dan kapitulacije nacističke Njemačke, Alžirci izašli na ulice gradova Sétif, Guelma i Kherrata kako bi proslavili kraj rata i mirno zatražili svoja prava, odgovor francuskih vlasti bio je apokaliptičan.
Mirni protesti pretvorili su se u krvoproliće. Francuska vojska, potpomognuta naoružanim milicijama evropskih doseljenika, pokrenula je brutalnu odmazdu. Prema alžirskim izvorima, ubijeno je do 45.000 ljudi. Masakr u Sétifu bio je prelomni trenutak; on je alžirskim nacionalistima jasno stavio do znanja da se sloboda nikada neće moći dobiti političkim putem ili pregovorima. Kolonizator je razumio samo jezik sile, a sjeme oružane revolucije nepovratno je posijano.
Prvi novembar 1954: Rađanje Fronta nacionalnog oslobođenja
Nakon godina političkog previranja i tajnih priprema, grupa mladih, odlučnih alžirskih nacionalista formirala je Front nacionalnog oslobođenja (FLN). U noći između 31. oktobra i 1. novembra 1954. godine, poznatoj kao Toussaint Rouge (Crveni Svi sveti), FLN je izveo seriju koordiniranih napada na francuske vojne i policijske ciljeve širom zemlje.U svom prvom proglasu, FLN je jasno definisao svoj cilj: obnova suverene, demokratske i socijalne alžirske države u okviru islamskih principa. Iako su u početku bili brojčano i oružano inferiorni, borci FLN-a, poznati kao mudžahidi, oslanjali su se na duboko poznavanje surovog planinskog terena i bezrezervnu podršku ruralnog stanovništva.
Anatomija rata: Gerilska borba, teror i Bitka za Alžir
Rat koji je uslijedio bio je jedan od najbrutalnijih sukoba 20. stoljeća. Francuska je na teritoriju Alžira poslala preko pola miliona vojnika, uključujući elitne padobranske jedinice i Legiju stranaca. Koristili su taktiku “spaljene zemlje”, napalm bombe i masovna raseljavanja. Više od dva miliona alžirskih seljaka prisilno je preseljeno u tzv. camps de regroupement (logore za pregrupisanje) kako bi se presjekla veza između naroda i gerilaca.
Jedno od najpoznatijih poglavlja rata bila je Bitka za Alžir (1956–1957). FLN je preselio sukob iz planina u uske, lavirintske ulice alžirske Kazbe (starog grada). Urbani gerilski rat, obilježen atentatima i bombaškim napadima, naišao je na strahovit odgovor francuskih trupa pod komandom generala Jacquesa Massua. Francuska vojska je sistematski koristila mučenje, zatvaranja bez suđenja i vansudska pogubljenja (tzv. “letovi smrti”) kako bi razbila mrežu FLN-a. Iako je vojno Francuska privremeno dobila bitku za glavni grad, politički i moralni poraz bio je neminovan. Svijet je počeo saznavati za zlodjela koja su se činila u ime “civilizacijske misije”.
Međunarodna dimenzija i uloga žena u revoluciji
Alžirski rat nije bio samo lokalni sukob; on je brzo dobio globalnu dimenziju. FLN je vodio izuzetno uspješnu diplomatsku ofanzivu. Alžirsko pitanje izneseno je pred Ujedinjene nacije, a Pokret nesvrstanih, nakon konferencije u Bandungu (1955), pružio je snažnu podršku alžirskom pravu na samoopredjeljenje. Arapski i islamski svijet, predvođen Egiptom i Gamalom Abdelom Naserom, pružao je ključnu političku, finansijsku i vojnu pomoć.
Posebno mjesto u historiji alžirskog oslobođenja zauzimaju žene. Alžirske žene (poznate kao Moudjahidate) nisu bile samo pasivni posmatrači; one su bile kurirke, bolničarke, pa čak i naoružane borkinje. Prenosile su oružje i poruke ispod svojih tradicionalnih nošnji (haika), prelazile neprijateljske linije i podnosile stravična mučenja u francuskim zatvorima s jednakom hrabrošću kao i njihovi muški saborci. Njihov doprinos srušio je kolonijalne stereotipe o pokorenoj i pasivnoj ženi Orijenta.
Kako je rat odmicao, postajao je neizdrživ teret za Francusku, kako ekonomski, tako i moralno. Rat u Alžiru izazvao je duboke podjele u francuskom društvu i doveo do pada Četvrte Republike 1958. godine. Na vlast se vratio ratni heroj, general Charles de Gaulle, s mandatom da riješi krizu. Iako su se Pieds-Noirs i radikalni dijelovi vojske nadali da će de Gaulle zadržati “Francuski Alžir” (Algérie française), on je kao pragmatičan državnik shvatio da je vojna pobjeda dugoročno nemoguća i da će rat uništiti samu Francusku. Polako, ali sigurno, de Gaulle je počeo pripremati teren za pregovore, priznavši Alžircima pravo na samoopredjeljenje.
Ovaj zaokret izazvao je bijes među ekstremnim francuskim nacionalistima, koji su osnovali tajnu terorističku organizaciju OAS (Organisation Armée Secrète). OAS je pokrenuo kampanju neselektivnog terorizma, ubijajući ne samo Alžirce već i Francuze koji su podržavali nezavisnost, primjenjujući taktiku “spaljene zemlje” pred sam kraj rata, uništavajući škole, bolnice i infrastrukturu.
Evijanski sporazumi i proglašenje nezavisnosti (5. juli 1962.)
Uprkos sabotažama OAS-a, pregovori između francuske vlade i Privremene vlade Alžirske Republike (GPRA) rezultirali su potpisivanjem Evijanskih sporazuma 18. marta 1962. godine. Ovi sporazumi donijeli su toliko željeni prekid vatre i trasirali put ka referendumu o nezavisnosti.Referendum je održan 1. jula 1962. godine. Rezultat je bio monumentalno jasan: preko 99,7% glasača izjasnilo se za nezavisnost Alžira. Nekoliko dana kasnije, 5. jula 1962. godine, nezavisnost je zvanično proglašena.
Izbor 5. jula za Dan nezavisnosti bio je duboko simboličan i pažljivo odabran. Naime, tačno 132 godine ranije, 5. jula 1830. godine, grad Alžir je pao u ruke francuskih osvajača i dej je potpisao kapitulaciju. Proglašavanjem nezavisnosti na taj isti datum, alžirski narod je simbolično zatvorio puni krug, brišući poniženje iz prošlosti pobjedom u sadašnjosti.Dani koji su uslijedili donijeli su i masovni egzodus. Shvativši da je era njihove dominacije završena, gotovo milion evropskih doseljenika (Pieds-Noirs) u panici je napustilo Alžir i preselilo se u Francusku, ostavljajući za sobom domove, posjede i čitav jedan način života koji je građen na nepravdi. S druge strane, veliki broj harkija, Alžiraca koji su se borili na strani Francuske, suočio se sa stravičnim posljedicama svoje izdaje i masovnim egzekucijama u postratnom haosu, budući da ih je Francuska vojska velikim dijelom napustila.
Značaj za islamski svijet i globalnu dekolonizaciju
Pobjeda alžirskog naroda imala je seizmičke posljedice na globalnom nivou. Za islamski svijet, Alžir je postao simbol prkosa, ponosa i oslobođenja. On je pokazao da se identitet zasnovan na islamskim i arapskim vrijednostima ne može izbrisati stoljetnim pokušajima asimilacije i nametanja strane kulture. Alžir je postao poznat okupljalište revolucionara, pružajući utočište i podršku brojnim oslobodilačkim pokretima širom Afrike, Azije, pa čak i Latinske Amerike (uključujući podršku Nelsonu Mandeli i Palestinskom oslobodilačkom pokretu).
Intelektualci poput Frantza Fanona, psihijatra s Martinika koji se pridružio alžirskoj revoluciji, kroz svoja djela (posebno Prezreni na svijetu) artikulirali su teoriju antikolonijalne borbe oslanjajući se upravo na alžirsko iskustvo. Alžirska revolucija pokazala je da sloboda nije nešto što se daruje za pregovaračkim stolom milošću gospodara, već se osvaja i plaća vlastitom krvlju.
Za Alžir, 5. juli 1962. godine ne predstavlja samo formalnu smjenu vlasti i zastava, već stvarni izlazak iz višetjedne kolonijalne vladavine. Ta nezavisnost plaćena je ogromnom cijenom. Zvanični alžirski podaci govore o milion i po poginulih, milion i po šehida na čijoj žrtvi počiva današnja Alžirska Republika. Broj raseljenih, mučenih i onih koji su u ratu ostali siročad broji se u milionima.
Sjećanje na rat za nezavisnost danas je neizostavan dio alžirskog nacionalnog bića. To je historijska lekcija o razornim posljedicama imperijalizma, ali i dokaz da se volja jednog naroda ne može lako slomiti. Alžirska borba ostaje upamćena kao presudan historijski trenutak u kojem se jedan narod, usprkos svim preprekama, uspio osloboditi i formirati suverenu državu.
Ekskluzivno PISjournal
