PISjournal – U petak je NBC News objavio, pozivajući se na sedam sadašnjih i bivših američkih zvaničnika, da Pentagon razmatra planove za povlačenje vojne opreme, uključujući avione i brodove, kao i desetine hiljada američkih vojnika iz Evrope. Taj potez značio bi smanjenje od otprilike jedne trećine američkih snaga stacioniranih na kontinentu, odnosno gotovo 25.000 vojnika, iako neki izvještaji navode da bi taj broj mogao narasti i na 40.000.
General Alexus Grynkewich, komandant američkih snaga u Evropi i vrhovni komandant NATO-a, predao je svoju preliminarnu procjenu ministru odbrane Peteu Hegsethu, a konačna preporuka očekuje se do 6. novembra.
Javno predstavljanje plana teško da je slučajno, jer predstavlja kulminaciju procesa pokrenutog u junu, kada je započet šestomjesečni pregled američkog vojnog položaja u Evropi.
Albridge Colby, šef Pentagona za strategiju, predstavio je cilj revizije kao brzo i nepovratno preusmjeravanje prema modelu u kojem Evropa preuzima primarnu odgovornost za konvencionalnu odbranu. Colby ovu viziju naziva NATO 3.0 – savezom u kojem Evropa obezbjeđuje najveći dio konvencionalne vatrene moći, dok se SAD povlače na ulogu isključivog nuklearnog garanta i strateške podrške.
Prema izvještajima, Njemačka, Italija i Španija trebale bi pretrpjeti najveća smanjenja, dok bi dio američkih vojnika mogao biti premješten na istočno krilo NATO-a. Ovaj zaokret dodatno je naglašen Trumpovom najavom napretka u uspostavljanju stalne američke vojne baze u Poljskoj.
Rat s Iranom kao ubrzivač sukoba
Međutim, jedan od faktora koji u ovom trenutku ubrzavaju transatlantski raskol jeste rat s Iranom.
Washington je započeo agresiju na Iran bez konsultacija sa svojim evropskim saveznicima, dok je Evropa izbjegla uključivanje u sukob uprkos američkim pozivima za pomoć. Španija je odbila američki zahtjev da koristi svoje vojne baze za operacije protiv Irana, dok je Francuska uskratila dozvolu za neke američke vojne letove kroz svoj zračni prostor.
Hegseth je na junskom sastanku u Briselu zauzeo ton kakav se rijetko mogao čuti od njegovih prethodnika. Kada je Washington zatražio korištenje evropskih baza, rekao je da mu je „zapanjujući broj saveznika rekao ne“, što je takvo ponašanje ocijenio sramotnim. Trump je, sa svoje strane, NATO nazvao papirnatim tigrom i optužio države članice za kukavičluk. Povlačenje 5.000 vojnika iz Njemačke najavljeno je tek nakon što je kancelar Friedrich Merz kritikovao američku strategiju u ratu, što predstavlja znakovitu vezu između političkih nesuglasica i vojnog kažnjavanja.
Ta logika nagrađivanja i kažnjavanja prošlog mjeseca dobila je i institucionalni oblik. Prema dokumentu do kojeg je došao Bloomberg, Washington je među članicama NATO-a distribuirao upitnik kojim se procjenjuje javna podrška svake zemlje američkoj vanjskoj politici, ograničenja koja postavlja za korištenje svojih baza od strane američkih snaga, kao i obim kupovine od američkih odbrambenih kompanija. Saveznici ovu inicijativu vide kao pokušaj da se od njih zahtijeva dokazivanje ideološke lojalnosti u zamjenu za američku vojnu zaštitu. Čak i američki analitičari upozoravaju da takvo bodovanje poistovjećuje vojni doprinos s političkim svrstavanjima i da, upravo u trenutku kada prelazak na model predvođen Evropom zahtijeva veću koheziju, dodatno podstiče rivalstvo među saveznicima.
Spor unutar NATO-a kao drugo lice trgovinskog rata
Ekonomska dimenzija ovog raskola nije ništa manje značajna od vojne. U dokumentu dostavljenom evropskim zakonodavcima prošle sedmice, Washington je zaprijetio da će, ukoliko se iz dugoročnog budžeta EU-a uklone klauzule kojima se prednost daje evropskim proizvođačima, razmotriti čitav niz mjera odmazde, uključujući suspenziju izuzeća od pravila „Buy American“ u okviru sporazuma o međusobnoj nabavci odbrambene opreme sa 19 od 27 članica Unije. Tako su vojno preusmjeravanje i trgovinski rat oko odbrambene industrije postali dvije strane iste medalje. Washington želi da Evropa preuzme veći dio troškova odbrane, dok istovremeno želi da evropske kompanije dobiju manji dio ugovora.
Evropa, s druge strane, nije sjedila skrštenih ruku. Na julskom samitu u Ankari dogovoreno je proširenje flote aviona-tankera A330, zajedničke nabavke dronova Triton i aviona Global 6000, kao i inicijativa za precizne napade velikog dometa, koju podržava 12 saveznika uz obavezu ulaganja od gotovo 50 milijardi dolara. Šefica evropske vanjske politike Ursula von der Leyen u svom godišnjem obraćanju 16. septembra predložila je evropsko vijeće za sigurnost koje bi okupilo EU, Kanadu, Norvešku i Veliku Britaniju, zajedno s mehanizmom za vanredne situacije po uzoru na član 4 NATO-a. Projekt FREYA za protivraketnu odbranu, u kojem učestvuje devet evropskih zemalja zajedno s Ukrajinom i koji se predstavlja kao jeftinija alternativa sistemu Patriot, poslužit će kao praktični test ovog zaokreta.
Da li je Evropa spremna za odbrambenu nezavisnost od SAD-a?
U međuvremenu, ključno pitanje jeste vrijeme. Međunarodni institut za strateške studije u svojoj nedavnoj procjeni upozorio je da evropske kopnene snage još nisu spremne da obezbijede okosnicu koja je NATO-u potrebna, dok nedostatak ljudstva, artiljerije, sistema protivzračne odbrane i municije teško može biti nadoknađen prije kraja ove decenije.
Ovaj think tank ukazuje na nesklad između postojećih sposobnosti i rokova, navodeći nedostatke u kapacitetima za distribuciju goriva prema istočnom krilu, medicinsku evakuaciju, željeznički transport teške oklopne tehnike i mobilnu mostnu opremu. U oblastima integrisanog komandovanja i kontrole, integracije strateških obavještajnih podataka i napredne protivraketne odbrane, Evropa također nema kapacitete koji bi bili ravni američkim.
Na kraju, NATO nije na ivici raspada, već je na putu transformacije u strukturu s dvije strane, u kojoj Poljska dobija stalnu američku vojnu bazu, dok je Španija kažnjena. Glavni rizik za NATO nije povlačenje SAD-a, već vremenski jaz između slabljenja američke moći i jačanja evropskih sposobnosti – period koji bi se mogao pokazati veoma povoljnim za Moskvu. Danas evropska strateška nezavisnost više nije taktički izbor, već strateški i sve hitniji odgovor na nepovjerenje.
Ekskluzivno PISjournal
