Efe Can Gurcan
Autor je istraživač i profesor na Univerzitetu Istinye.
PISjournal – Evropa trenutno svjedoči velikom talasu protesta poljoprivrednika koji obuhvata nekoliko zemalja, uključujući Francusku, Njemačku, Poljsku, Rumuniju, Španiju, Belgiju, Češku, Letoniju i Italiju.
Dok ovi protesti naizgled nastaju kao reakcija na Zeleni dogovor Evropske unije, političku inicijativu koja ima za cilj podsticanje održivosti životne sredine, kada se podrobnije sagledaju stvari otkriva se složenija slika. Ove demonstracije nisu samo reakcije na ekološku politiku, već ukazuju na mnoštvo isprepletenih faktora koji utiču na Evropu.
Evropska klimatska kriza u ovom kontekstu predstavlja značajnu zabrinutost. Toplotni talas 2003. doveo je do 70.000 smrtnih slučajeva i ekonomskih gubitaka od 15 milijardi evra (16,2 milijarde dolara) u južnoj Evropi. Slična kriza u 2018. pogodila je sjevernu i srednju Evropu, osim što je izazvala značajnu poljoprivrednu štetu i dovela do najgore suše u Ujedinjenom Kraljevstvu u periodu nakon 1976. godine. Od 2018. godine, Evropa je iskusila kontinuirane suše, koje su dostigle vrhunac 2022. godine kao najgore u posljednjih 500 godina, koje su ozbiljno utjecale na prinose usjeva i pogoršale energetsku krizu smanjenjem proizvodnje električne energije iz hidroelektrana i povećanjem troškova proizvodnje.
Energetska kriza i uloga Ukrajine
Ostala ključna pitanja uključuju energetsku krizu i rat u Ukrajini. Cijene energije u EU su 2021. porasle zbog povećane potražnje nakon pandemije COVID-19 i veće potrošnje plina u Aziji. Kriza se intenzivirala 2022. sukobom u Ukrajini, što je dovelo do rekordno visokih cijena energije jer je Rusija smanjila isporuke plina EU, što je uticalo na troškove električne energije povezane s fosilnim gorivima. EU nastavlja da se bori s ovom krizom, pri čemu su cijene energije u eurozoni porasle sa 110 bodova u 2020. na 148,26 bodova do januara. Ova energetska kriza, uz klimatske promjene, doprinijela je rastućoj inflaciji hrane, značajno smanjivši kupovnu moć domaćinstava, pri čemu je stopa inflacije u EU skočila sa 0,2% u novembru 2020. na 11,5% u oktobru 2022. godine.
EU je 2022. godine ukinula carine za pomoć Ukrajini, priznajući njeno ekonomsko oslanjanje na poljoprivredu i čelik. Ukrajina je od tada postala ključni snabdijevač EU koji obezbeđuje značajne količine žitarica, suncokretovog ulja i živine. Međutim, ovaj porast ukrajinske robe po nižim cijenama zabrinuo je poljoprivrednike u Bugarskoj, Poljskoj, Mađarskoj, Rumuniji i Slovačkoj, koji smatraju da su njihovi tržišni udjeli ugroženi konkurentnim cijenama Ukrajine. Kao odgovor, Poljska i Mađarska su zabranile ukrajinski uvoz poljoprivrednih proizvoda u aprilu 2023., a u januaru 2024. Poljska je osigurala sporazum sa EU o ograničavanju ukrajinskog izvoza hrane.
Poljoprivredna kriza EU i transatlantske tenzije
Nedavni protesti poljoprivrednika iz EU, koji naglašavaju produbljivanje poljoprivredne krize i zaoštravanje kohezije zapadnog saveza usred ukrajinske krize, privukli su kritičku pažnju Sjedinjenih Država. SAD su kritizirale strategiju EU od “od farme do stola” kao “protekcionističku”, a studija američkog Ministarstva poljoprivrede (USDA) upozorila je na moguće povećanje cijena hrane između 20% i 53% uz potencijalni pad bruto domaćeg proizvoda (BDP).
Dana 7. oktobra, američki ministar poljoprivrede Sonny Perdue predložio je mogućnost žalbe Svjetske trgovinske organizacije (WTO) na politiku EU, navodeći veliku zabrinutost zbog poremećaja u transatlantskoj trgovini.
EU, poznata po svojoj zaštitnoj poljoprivrednoj politici, izdvaja trećinu svog budžeta za Zajedničku poljoprivrednu politiku (CAP), ulažući preko 2,5 milijardi eura od 2014. do 2023. za podršku svom poljoprivrednom sektoru dok prolazi kroz izazove poput pandemije COVID-19 i ukrajinskog sukoba. Ova investicija uključuje 450 miliona eura za sektor vina, paket pomoći od 500 miliona eura u 2022. za proizvođače pogođene ukrajinskim sukobom, 156 miliona eura za istočnoevropske poljoprivrednike koji se nadmeću s ukrajinskim uvozom i 330 miliona eura prošle godine za poljoprivrednike koji se suočavaju s visokim troškovima proizvodnje i ekstremnim vremenskim uticajima. Historijski gledano, takve mjere su osigurale poziciju EU kao najvećeg svjetskog izvoznika poljoprivrede, sa stalnim trgovinskim suficitom. Naime, pet od 10 najvećih svjetskih izvoznika poljoprivrednih proizvoda u 2022. bilo je iz EU, što dokazuje njenu značajnu ulogu na globalnom tržištu.
Izazovi za klimatske ciljeve EU
Posljednje pitanje koje izaziva veliku zabrinutost je uspon evropske krajnje desnice. Protesti protiv smanjenja emisije azota u Holandiji vjerovatno su doprinijeli izbornoj pobjedi Gerta Wildersa i uspjehu pokreta Holandski poljoprivrednici-građani na pokrajinskim izborima. U Njemačkoj, Alternativa za Njemačku (AfD) koristila je proteste poljoprivrednika da izazove vladu, povećavši broj anketa i izazivajući kontroverze na društvenim mrežama.
Kampanja za hranu “Made in Europe” postala je popularna u Njemačkoj i Austriji usred diskusija o poljoprivrednoj politici EU. U Francuskoj, Jordan Bardella iz Nacionalnog mitinga optužio je predsjednika Emmanuela Macrona da nanosi štetu poljoprivredi, dok su demonstranti kritikovali propise EU zbog opterećenja malih poljoprivrednika. Marion Marechal je istakla Evropski zeleni dogovor kao žarište nezadovoljstva poljoprivrednika. Širom Evrope, ekstremno desničarski pokreti se sve više usklađuju sa protestima poljoprivrednika, zanemarujući tradicionalne kanale zagovaranja u zemljama poput Italije i Irske.
Nedavne ankete pokazuju da bi rezultati izbora za Evropski parlament u junu 2024. mogli ometati klimatske inicijative, s potencijalnim pomakom prema desničarskim sentimentima koji osporavaju donošenje ambicioznih klimatskih politika. Izbori će odrediti sastav parlamenta EU koji broj 705 mjesta, koji je ključan za donošenje politika EU. Prognoze ukazuju na porast populističkih, desnih stranaka i pad stranaka lijevog centra i zelenih, pri čemu bi prve potencijalno mogle formirati koaliciju protiv klimatskih akcija.
Nakon opsežnih protesta poljoprivrednika u Evropi, Evropska komisija je ublažila zahtjeve za održivost i prilagodila svoj stav o uvozu ukrajinskih poljoprivrednih proizvoda. Kao odgovor na političke pritiske, šefica Evropske komisije Ursula von der Leyen reducirala je dijelove Zelenog dogovora, posebno ukinuvši plan smanjenja pesticida i prilagodivši ciljeve poljoprivredne emisije, označivši značajan pomak u politici pod utjecajem zabrinutosti oko političkih dobitaka krajnje desnice.
Test za evropsko jedinstvo?
Uprkos pokušajima EU da umiri poljoprivrednike ustupcima, ovaj razvoj događaja naglašava geopolitička previranja koja se protežu daleko izvan područja poljoprivrede, klimatskih promjena i energetske krize. Prvo, Brexit, zajedno sa usponom desnog populizma i ekstremizma podstaknutog ksenofobijom i evroskepticizmom, zadao je značajan udarac projektu evropskih integracija. Stoga bi potencijalna posljedica protesta poljoprivrednika moglo biti intenziviranje egzistencijalne krize EU, naglašavajući produbljivanje podjela unutar unije.
Drugo, zahtjevi protesta za protekcionizmom protiv Ukrajine i kasniji ustupci EU na račun ukrajinskog izvoza poljoprivrednih proizvoda značajno su narušili naglašenu solidarnost EU s Ukrajinom, dovodeći u pitanje koherentnost i kredibilitet unije na međunarodnoj sceni.
Konačno, američka kritika Evropskog zelenog dogovora i protekcionizma, zajedno sa percipiranim napuštanjem Ukrajine, u određenoj mjeri su potkopali kredibilitet i jedinstvo transatlantskog saveza u cjelini.
