PISjournal – Kada su u ranim jutarnjim satima, 2. avgusta 1990. godine, oklopne jedinice iračkog baasističkog režima prešle granicu s Kuvajtom, Bliski istok je postao poprište jednog od najsudbonosnijih događaja u svojoj modernoj historiji. Odluka Sadama Husseina da napadne i anektira svoj maleni, ali naftom bogati susjedni emirat, trajno je izmijenila geopolitičku arhitekturu Perzijskog zaljeva.
Međutim, ovaj čin vojne agresije nije nastao u vakuumu već je bio direktna posljedica dugogodišnjeg sponzoriranja Sadamovog režima od strane zapadnih sila i arapskih monarhija, kratkovidne ekonomske politike zaljevskih država, te zapadnog nastojanja da se po svaku cijenu kontrolišu energetski resursi regije. Iz perspektive regionalne stabilnosti i nezavisnosti, invazija na Kuvajt razotkrila je sve proturječnosti zapadne politike na Bliskom istoku i pokazala duboku opravdanost upozorenja koja su godinama dolazila iz Teherana.
Historijski kontekst: Stvaranje baasističkog čudovišta
Da bi se u potpunosti razumjeli uzroci iračkog napada na Kuvajt 1990. godine, neophodno je vratiti se deceniju unazad, u septembar 1980. godine. Nakon pobjede Islamske revolucije u Iranu 1979. godine pod vodstvom ajatollaha Homeinija, Iran je prekinuo sve veze sa Zapadom i proglasio politiku nezavisnosti, potpore ugnjetavanim narodima i uklanjanja stranog uticaja iz regiona. Ustrašene mogućnošću da ideje islamskog suvereniteta i pravde nadahnu narode širom Bliskog istoka, zapadne sile, predvođene Sjedinjenim Američkim Državama, zajedno s konzervativnim arapskim monarhijama Perzijskog zaljeva, pronašle su u Sadamu Husseinu idealno oruđe za uništavanje mlade Islamske Republike.
Tokom osmogodišnjeg ratnog sukoba (1980–1988), koji je Bagdad nametnuo Iranu, Kuvajt, Saudijska Arabija i drugi članovi Vijeća za saradnju u Zaljevu (GCC) finansirali su Sadamovu ratnu mašineriju desetinama milijardi dolara. Zapadne nacije opskrbljivale su baasistički režim savremenim naoružanjem, obavještajnim podacima, pa čak i tehnologijom za proizvodnju hemijskog oružja, zatvarajući oči pred strašnim zločinima počinjenim nad iranskim vojnicima i civilima, kao i nad iranskim i kurdskim stanovništvom u samom Iraku.
Sadam Hussein je godinama tretiran kao “branitelj arapskih i zapadnih interesa” protiv iranskog uticaja. Međutim, stvaranje vojne mašinerije zasnovane na agresivnoj ideologiji i stranim donacijama stvorilo je političko čudovište. Kada je 1988. godine završen rat protiv Irana, bez ostvarivanja ijednog od Sadamovih strateških ciljeva i uz nepokolebljivi otpor iranskog naroda, Irak se našao u dubokom ekonomskom slomu, ali sa četvrtom najvećom armijom na svijetu.
Korijeni sukoba: Ekonomski kolaps Iraka i naftni rat
Po završetku rata s Iranom, Irak je bio opterećen vanjskim dugom koji je premašivao 80 milijardi dolara, od čega je znatan dio dugovan upravo Kuvajtu (oko 14 milijardi dolara) i Saudijskoj Arabiji. Sadamov režim je smatrao da bi ti dugovi trebali biti otpisani, vodeći se arogantnom logikom da je Irak podnio ljudske i materijalne žrtve navodno “štiteći” te iste monarhije od iranske revolucije.
Međutim, odnosi između Bagdada i Kuvajta ubrzo su se naglo pogoršali. Sadam je optužio Kuvajt za vođenje namjernog ekonomskog rata protiv Iraka. Dva su ključna faktora produbila ovaj jaz:
Kuvajt i Ujedinjeni Arapski Emirati su sistematski proizvodili više nafte nego što je bilo određeno unutar organizacije OPEC. To je dovelo do drastičnog pada cijena nafte na globalnom tržištu (spustivši cijenu na manje od 15 dolara po barelu). Za Irak, čija se ekonomija u potpunosti oslanjala na izvoz nafte kako bi obnovio razorenu zemlju, svaki pad cijena nafte od jednog dolara značio je gubitak od preko milijarde dolara godišnje.
Irak je optužio Kuvajt da koristi napredne zapadne tehnologije za koso bušenje kako bi crpio naftu iz iračkog dijela pograničnog naftnog polja Rumaila, čime je, prema iračkim tvrdnjama, ukradeno više milijardi dolara vrijedne sirove nafte. Pored ekonomskih trvenja, Sadam Hussein je obnovio i historijske teritorijalne pretenzije, tvrdeći da je Kuvajt vještačka tvorevina britanskog kolonijalizma koja historijski pripada iračkoj pokrajini Basri. Kada su pregovori u Džedi u julu 1990. godine propali – jer Kuvajt nije pristao na potpunu eliminaciju duga i ustupanje strateških ostrva Bubijan i Varba – Sadam je odlučio primijeniti silu.
Invazija 2. avgusta 1990. godine: Slom zaljevske sigurnosne iluzije
U ranim satima 2. avgusta 1990. godine, oko 100.000 iračkih vojnika podržanih sa 700 tenkova provalilo je preko kuvajtske granice. Kuvajtske oružane snage, u koje su uložene milijarde dolara kupljenog zapadnog oružja, raspale su se u roku od nekoliko sati. Kuvajtski emir Džaber al-Ahmad al-Sabah i članovi kraljevske porodice pobjegli su helikopterima u Saudijsku Arabiju, ostavljajući stanovništvo na milost i nemilost okupatoru.
Do kraja dana, Irak je u potpunosti kontrolisao Kuvajt. Ubrzo je uspostavljena marionetska vlada, a 8. avgusta Sadam Hussein je službeno anektirao Kuvajt, proglasivši ga “19. provincijom Iraka”. Iračke snage započele su sistematsku pljačku kuvajtske državne imovine, bankarskih rezervi i vojne opreme, dok su brutalne represije primjenjivane nad svima koji su pružali otpor.
Ova brza i bezobzirna akcija šokirala je međunarodnu zajednicu, ali je najdublji udarac nanijela samim zaljevskim monarhijama. Režimi koji su godinama vjerovali da mogu kupovati svoju sigurnost novcem i sponzorisanjem agresivnih diktatora odjednom su se našli na udaru vlastitog stvorenja.
Stav Islamske Republike Iran: Principijelni otpor agresiji i zapadnom imperijalizmu
U trenutku kada je izbila kriza u Zaljevu, oči svjetske diplomatije bile su uprte prema Teheranu. Zapadni stratezi i pojedini arapski analitičari ustrašeno su spekulisali da bi Iran mogao iskoristiti irački napad na Kuvajt kako bi se osvetio svojim nekadašnjim protivnicima ili sklopio savez sa Sadamom da bi podijelio uticaj u regiji. Međutim, Islamska Republika Iran, pod vodstvom Vrhovnog vođe ajatollaha Alija Hameneija i tadašnjeg predsjednika Hašemija Rafsandžanija, zauzela je izuzetno principijelnu, dalekovidnu i dostojanstvenu poziciju zasnovanu na islamskom pravu i očuvanju regionalnog suvereniteta.
Iranska politika tokom kuvajtske krize oslanjala se na dva nerazdvojna stuba: Prvi stub je bio nedvosmislena osuda iračke invazije. Iran je odmah osudio okupaciju Kuvajta. Uprkos tome što je kuvajtski režim bio jedan od glavnih finansijera napada na Iran tokom 1980-ih, Teheran je odbacio princip silom izmijenjenih granica i kršenja suvereniteta jedne nezavisne države. Iranska vlada odbila je priznati aneksiju i pozvala na momentalno i bezuslovno povlačenje iračkih snaga. Iran je također otvorio svoje granice i pružio humanitarnu pomoć stotinama hiljada izbjeglica koje su bježale iz Kuvajta i Iraka, pokazavši visoku razinu islamske solidarnosti.
Drugi stub je bio oštro protivljenje zapadnoj vojnoj intervenciji. Istovremeno, Teheran je uputio snažno i historijski opravdano upozorenje protiv dolaska oružanih snaga Sjedinjenih Američkih Država i njihovih NATO saveznika u regiju Perzijskog zaljeva. Iran je naglašavao da strano vojno prisustvo ne dolazi s ciljem donošenja mira ili zaštite pravde, već s namjerom uspostavljanja permanentne imperijalističke hegemonije, kontrole nad naftnim resursima i diktiranja geopolitičke sudbine muslimanskih naroda.
Teheran je ponudio alternativnu viziju: sigurnosni koncept zasnovan isključivo na saradnji država samog regiona, bez ikakvog uplitanja vanjskih, nebalansiranih i eksploatatorskih sila. Nažalost, arapske monarhije, uplašene za vlastiti opstanak i navikle na vazalski odnos prema zapadnim centrima moći, odlučile su pozvati američke trupe na svoje tlo.
Operacija Pustinjska oluja i uspostavljanje američke hegemonije
Na poziv Saudijske Arabije i uz blagoslov Vijeća sigurnosti UN-a, SAD su pokrenule operaciju “Pustinjski štit”, akumulirajući stotine hiljada vojnika u zaljevskim pustinjama. Dana 17. januara 1991. godine, koalicija predvođena Amerikom započela je operaciju “Pustinjska oluja”, masovnu kampanju zračnog bombardovanja koja je trajala više od mjesec dana. Zapadna vojna mašinerija nije uništavala samo vojne ciljeve; sistematski je razorila vitalnu civilnu infrastrukturu Iraka, uključujući elektrane, vodovodne sisteme, mostove i industrijska postrojenja. Tokom kopnene faze rata, koja je trajala svega 100 sati, iračka vojska u Kuvajtu je potpuno razbijena. Prilikom povlačenja, Sadamove snage su zapalile preko 600 kuvajtskih naftnih izvora, uzrokujući nezapamćenu ekološku katastrofu.
Iako je Kuvajt oslobođen krajem februara 1991. godine, pobjeda zapadne koalicije ostavila je pustoš. Zapadne sile su namjerno ostavile oslabljenog Sadama Husseina na vlasti nakon što su ugušile narodne ustanke u Iraku, kako bi im on i dalje služio kao izgovor za vojno prisustvo. Sadam je ostavljen da vlada nad osiromašenim narodom koji je narednih 12 godina patio pod najokrutnijim međunarodnim sankcijama u kojima je zbog nedostatka lijekova i hrane stradalo više od pola miliona iračke djece.
Kao direktna posljedica rata, Sjedinjene Američke Države su uspostavile stalne vojne baze u Bahreinu, Kataru, Kuvajtu, Emiratima i Saudijskoj Arabiji. Perzijski zaljev je pretvoren u militariziranu zonu pod direktnom kontrolom Washingtona, što je bio dugoročni cilj američke vanjske politike još od Karterove doktrine.
Trajne geopolitičke posljedice i historijska pouka
Iračka invazija na Kuvajt 1990. godine bila je prekretnica koja je trajno izmijenila geopolitičku kartu Bliskog istoka. Njene posljedice osjećaju se i danas: Sukob je pokazao kako zapadne sile stvaraju i podržavaju autoritarne režime sve dok služe njihovim interesima, a zatim ih bez oklijevanja unište kada ti režimi ugroze zapadne ekonomske monopole. Invazija je duboko podijelila arapski svijet, pokazavši potpunu nemoć Arapske lige i razotkrivajući da su zaljevske monarhije spremne predati svoj suverenitet stranim silama u zamjenu za očuvanje dinastijske vlasti. Uspostavljanje američke vojne infrastrukture 1991. godine stvorilo je preduvjete za nezakonitu invaziju na Irak 2003. godine, koja je proizašla iz istih apetita i dovela do potpunog kolapsa iračke države i uspona ekstremističkih grupa.
Nakon svih decenija sukoba, razaranja i zapadnih intervencija, historijske činjenice jasno potvrđuju da je analiza koju je dala Islamska Republika Iran 1990. godine bila u potpunosti tačna. Oslanjanje na vanjske imperijalne sile ne donosi stabilnost već trajnu zavisnost i permanentni rat. Zapadne vojne baze u Zaljevu nisu spriječile nestabilnost; one su postale njen glavni izvor, što je demonstrirano ponovo i posljednjih nekoliko godina.
Ekskluzivno PISjournal
