Amin Bagheri   Evrope Evrope 

Autor je istraživač Asocijacije međunarodnih studija u Teheranu. Njegov primarni istraživački interes leži u međunarodnim odnosima, transnacionalnom upravljanju, međunarodnom miru i sukobima na Bliskom istoku. Evrope 

PISjournalEvropa je vijekovima bila značajan geopolitički igrač na svjetskoj sceni – od uspona i pada imperija do formiranja nacionalnih država i stvaranja Evropske unije (EU).

U posljednje vrijeme aktuelna je rasprava o tome da li se Evropa okreće od Zapada prema Istoku i šta bi to moglo značiti za kontinent i svijet.

Historijska podjela između evropskog zapada i istoka datira još iz doba Hladnog rata. Podjela je uglavnom bila zasnovana na političkim ideologijama, pri čemu je Zapadna Evropa povezana s demokratijom, kapitalizmom i Sjedinjenim Državama.

Nasuprot tome, Istočna Evropa je bila povezana s komunizmom i Sovjetskim Savezom. Pad Berlinskog zida 1989. i kasniji raspad Sovjetskog Saveza okončali su ovu podjelu, a mnoge istočnoevropske zemlje su se približile Zapadu, pridruživši se NATO-u i EU.

Međutim, posljednjih godina došlo je do pomaka u ovom trendu, pri čemu su se neke istočnoevropske zemlje – poput Mađarske, Bugarske i Bjelorusije počele približavati Rusiji i Kini.

Ova promjena dijelom je vođena ekonomskim interesima, jer su Rusija i Kina postale važni trgovački partneri za mnoge istočnoevropske zemlje, a dijelom i geopolitičkim razlozima, jer te zemlje, posebno Bugarska, nastoje da uravnoteže svoje odnose između Zapada i Istoka.

Jedan primjer ove promjene je Mađarska koja se posljednjih godina približila Rusiji i Kini, uprkos tome što je članica EU i NATO-a. Mađarska je kritična prema politici EU o migracijama i optužena je za podrivanje vladavine prava i demokratskih institucija u zemlji.

Mađarska, također, gradi bliske veze s Rusijom, uključujući izgradnju nove nuklearne elektrane s ruskom tehnologijom. Slično tome, Poljska uspostavlja bliže odnose sa Kinom, uključujući potpisivanje sporazuma o strateškom partnerstvu 2019. godine.

Ovaj pomak ka istoku izazvao je zabrinutost među zapadnoevropskim zemljama i SAD, koje ga vide kao prijetnju jedinstvu i sigurnosti Evrope. Oni tvrde da zemlje koje se približavaju Rusiji i Kini postaju ranjive na uticaj ovih zemalja i da mogu kompromitovati njihove vrijednosti i demokratske institucije.

Postoji i zabrinutost oko potencijalnog uticaja na transatlantske odnose, jer SAD vide Evropu kao ključnog saveznika i partnera.

Međutim, drugi tvrde da je ovaj pomak prema Istoku prirodan razvoj i da može čak i koristiti Evropi. Ističu da su se EU i NATO proširili do te mjere da ih Rusija doživljava kao prijetnju, što je dovelo do konfrontativnijeg pristupa Rusije prema Zapadu.

Izgradnjom bližih veza s Rusijom i Kinom, istočnoevropske zemlje mogu smanjiti tenzije i promovisati regionalnu stabilnost. Ove zemlje tvrde da bi ovaj pomak mogao pomoći u ponovnom balansiranju globalnog poretka, kojim je Zapad dominirao vijekovima.

Implikacije ovog pomaka ka Istoku za Evropu i svijet su složene i višestruke. S jedne strane, to može dovesti do veće regionalne saradnje i stabilnosti. S druge strane, to također može stvoriti nove linije rasjeda i tenzije unutar Evrope i između Evrope i Sjedinjenih Država.

To također može imati šire implikacije na globalnu ravnotežu snaga kako svijet postaje sve multipolarniji, a Kina i Rusija se pojavljuju kao utjecajni igrači na svjetskoj sceni.

Jedna potencijalna posljedica ovog pomaka ka Istoku je pojava novog evroazijskog bloka koji se sastoji od Rusije, Kine i nekoliko zemalja istočne Evrope i centralne Azije.

Ovaj blok predstavlja značajan izazov postojećem svjetskom poretku kojim dominira Zapad i mogao bi preoblikovati globalnu ravnotežu snaga. To bi takođe moglo dovesti do fragmentacije EU, jer neke istočnoevropske zemlje daju prioritet svojim odnosima sa Rusijom i Kinom u odnosu na veze sa Zapadnom Evropom.

Sukob u Ukrajini i naginjanje Evrope ka Istoku

Konflikt koji se trenutno vodi u Ukrajini zaoštrio je odnose između Evrope i Rusije i između Evrope i SAD.

Dok su SAD zauzele neprijateljski pristup prema Rusiji, neke evropske zemlje poput Slovačke, Bugarske i Mađarske su i dalje proruski orijentisane i bile su opreznije, posebno one koje su u velikoj mjeri zavisne od ruskih energenata.

Ovo je stvorilo tenzije između SAD-a i Evrope, posebno oko pitanja poput gasovoda Sjeverni tok 2. Sukob je također pokrenuo pitanja o budućnosti transatlantskih odnosa, a neki stručnjaci sugeriraju da je očigledna ambivalentnost Trumpove administracije prema NATO-u i EU oslabila alijansu i potkopala američko vodstvo u Evropi.

Konflikt je takođe doprinio osjećaju nesigurnosti i nestabilnosti u regionu, pri čemu Rusija želi da uspostavi sferu uticaja u istočnoj Evropi. Spor je naglasio složene i često suprotstavljene interese različitih evropskih zemalja i postavio pitanja o budućem pravcu evropske vanjske politike.

Pitanje da li se Evropa okreće od Zapada ka Istoku je složeno i višestruko. Dok su brojne istočnoevropske zemlje posljednjih godina gradile bliže veze s Rusijom i Kinom, trend je uobičajen, a mnoge istočnoevropske zemlje ostaju čvrsto povezane sa Zapadom.

Implikacije ove promjene za kontinent i svijet su još uvijek nejasne, a rizici i prilike su povezani s tim.

Na kraju krajeva, budući pravac Evrope zavisiće od niza faktora, uključujući političke, ekonomske i bezbjednosne faktore, kao i od izbora pojedinih zemalja i njihovih lidera.

Izvor