Ibrahim Salihović
Autor je diplomirani inžinjer mašinstva.Apsolvent arapskog i francuskog jezika i književnosti na Univerzitetu u Sarajevu.Trenutno je na master studijama politologije,međunarodnih odnosa i diplomatije
PISjournal – Rivalstvo između Irana i cionističke državne strukture uspostavljene u Palestini predstavlja centralnu osu strateške rekonstrukcije savremenog Bliskog istoka, sukob koji daleko nadilazi jednostavne ideološke ili vjerske podjele i dio je složene geopolitičke logike u kojoj sigurnost, strateška dubina, kontrola energetskih i trgovinskih koridora, projekcija moći i upravljanje perifernim savezima čine međusobno povezani sistem koji strukturira sve regionalne odnose i indirektno utiče na globalnu ravnotežu.
Ovo rivalstvo se ne može svesti na tradicionalnu opoziciju između šiita i sunita, niti na dugotrajne historijske tenzije, već proizlazi iz svjesne strategije obuzdavanja usmjerene na smanjenje iranskog uticaja, ograničavanje njegove sposobnosti za regionalnu projekciju i zaštitu strateških, ekonomskih i vojnih interesa cionističke strukture, dok se istovremeno konsoliduju periferni savezi koji omogućavaju kontinuirani pritisak na Teheran bez nužnog pribjegavanja direktnom vojnom angažovanju, istovremeno koristeći kombinaciju diplomatskih, tehnoloških, ekonomskih i vojnih sredstava koja pretvaraju Bliski istok u prostor višedimenzionalnog i trajnog rivalstva.
Centralna hipoteza je da ova regionalna politika odgovara sistematskoj strategiji indirektnog opkoljavanja Irana, organizovanoj oko nekoliko međuzavisnih osi: uspostavljanje u blizini Irana radi smanjenja njegove strateške dubine i stvaranja zona pritiska, kontrola i sigurnost pomorskih prolaza vitalnih za svjetsku trgovinu i izvoz ugljikovodika, postepenu neutralizaciju iranskih mreža uticaja u Levantu, Arapskom poluostrvu i perifernim područjima gdje Teheran vrši politički, ekonomski ili vojni uticaj, te uspostavljanje strateških partnerstava koja omogućavaju praćenje i kontrolu iranskih vojnih i tehnoloških kapaciteta, čime se širi Bliski istok pretvara u pozornicu indirektne i kontinuirane konkurencije.
Geografski položaj Irana je izuzetan i predstavlja i priliku i stratešku ranjivost. Smješten na raskrsnici Perzijskog zaljeva, Kavkaza, Centralne Azije i Levanta, povezuje nekoliko regionalnih podsistema i ima značajnu stratešku dubinu koja mu omogućava da projicira svoj uticaj na velika područja. Međutim, ta pozicija ga također čini ranjivim na strategije perifernog zadržavanja i pokušaje regionalne izolacije, čime se dodatno naglašava važnost osiguranja periferija i pristupnih koridora, što odgovara logici klasične geopolitike.
U radu Nicholasa Spykmana, kontrola periferija je odlučujući instrument za ograničavanje moći centralnog aktera, a što se danas ogleda u množenju partnerstava oko Irana, uključujući tehnološke i vojne sporazume, obavještajnu saradnju, logističke lokacije, strateška ekonomska ulaganja i ciljane diplomatske saveze, formiranje indirektnog pojasa pritiska s ciljem smanjenja iranskog prostora za manevrisanje i fragmentaciju njegovog uticaja.
Slučaj Azerbejdžana savršeno ilustrira ovu dinamiku, jer uprkos kulturnim i vjerskim sličnostima s Iranom, Baku je razvio blisku sigurnosnu saradnju sa cionističkom strukturom, uključujući isporuku naoružanih dronova, sofisticiranih sistema protivraketne odbrane i naprednih tehnologija nadzora i obavještajnih podataka, što je pokazao rat u Nagorno-Karabahu 2020. godine, gdje je efikasnost azerbejdžanskih dronova duboko promijenila ravnotežu snaga, pokazujući strateški značaj ovih tehnoloških transfera.
Za Azerbejdžan, ovaj savez predstavlja pragmatičan izbor usmjeren na modernizaciju njegove vojske, jačanje strateške autonomije i balansiranje ruskih i iranskih uticaja, dok za cionističku strukturu ovo partnerstvo predstavlja stratešku tačku za posmatranje blizu sjevernih granica Irana, smanjujući njegovu stratešku dubinu i stvarajući zonu stalnog pritiska, čime se Kavkaz pretvara u prostor indirektnog rivalstva gdje napredna vojna tehnologija postaje ključni instrument regionalne kontrole i uticaja.
Na jugu, Perzijski zaliv je vitalan prostor, a normalizacija sa UAE je odlučujući korak u konsolidaciji cionističkog regionalnog uticaja, jer ta saradnja uključuje sajber sigurnost, protivraketnu odbranu, pomorski nadzor, dvostruke tehnologije i razmjenu obavještajnih podataka, omogućavajući UAE da diverzifikuje svoje strateške partnere izvan tradicionalne zavisnosti od Sjedinjenih Država. Crveno more i Bab el-Mandeb su također žarišta koja povezuju Indijski okean sa Mediteranom preko Sueckog kanala i igraju centralnu ulogu u svjetskoj trgovini.
Pojava iranski podržanog pokreta Ansar Allah u Jemenu ilustrira sposobnost Teherana da indirektno utiče na ova ključna područja, a interes za Somaliland može se tumačiti kao način da se osiguraju afričke obale i ograniči širenje iranskih savezničkih mreža, čime se kontrola pomorskih koridora integriše u globalnu konkurenciju za trgovinu, energiju i strateški uticaj.
U Levantu je sukob posebno očigledan s Hezbollahom, ključnim instrumentom Irana kao alata asimetričnog odvraćanja i vektora projekcije moći u istočnom Mediteranu, čiji balistički arsenal predstavlja glavno strateško ograničenje za cionističku strukturu, koja koristi vojne, kibernetičke i diplomatske operacije kako bi ograničila svoje sposobnosti i fragmentirala iranske saveze. Pretvarajući ove periferije u trajna pozorišta indirektnog sukoba.
Ova dinamika je dio sigurnosne dileme gdje se svaka odbrambena inicijativa doživljava kao prijetnja od strane druge, stvarajući kontinuirani ciklus djelovanja i reakcije u kojem Iran jača svoje asimetrične saveze, razvija svoje balističke, pomorske i logističke sposobnosti i širi svoj uticaj od Kavkaza do Crvenog mora, čineći širi Bliski istok strateškim prostorom stalne konkurencije.
Energetska dimenzija dodatno pojačava ovu konfrontaciju: kontrola Hormuškog tjesnaca i Bab el-Mandeba daje njihovim obalama značajnu stratešku polugu nad svjetskom ekonomijom, a Iran je koristio prijetnju zatvaranjem Hormuškog ostrva kao sredstvo pritiska pred sankcijama i međunarodnim intervencijama, dok osiguranje tih prelaza i razvoj logističkih alternativa od strane cionističke strukture i njenih saveznika ima za cilj smanjenje efikasnosti ove poluge i integraciju regionalnog rivalstva u globalni kontekst za sigurnost energije i trgovine.
Ova logika se nalazi i u drugim perifernim područjima: u Iraku i Siriji, Iran je uspostavio mreže uticaja putem milicija i političkih saveza, koje cionistička struktura i njeni partneri nastoje neutralizirati ciljanim udarima, sankcijama i povećanom kontrolom logističkih i vojnih tokova. U Saudijskoj Arabiji, vojna i tehnološka saradnja sa cionističkom strukturom omogućava suzbijanje iranskog uticaja u Zaljevu, dok se rivalstvo također indirektno manifestuje u Turskoj, gdje strateške pozicije i promjenjivi savezi utiču na projekciju regionalne moći.
Sve ove dinamike pokazuju da opkoljavanje Irana nije zasnovano na direktnom vojnom sukobu, već na postepenoj strategiji koja kombinuje diplomatiju, tehnologiju, obavještajne poslove, ekonomsku saradnju i regionalne saveze kako bi se okruženje pretvorilo u prostor stalnog pritiska. Ovakav pristup doprinosi regionalnoj polarizaciji i institucionalizira rivalstvo kao strukturni element bliskoistočnog poretka, stvarajući kompleksan i nestabilan sistem u kojem svaki akter nastoji maksimizirati svoju sigurnost na štetu drugog, dok simultano prati i predviđa akcije protivnika, prilagođavajući diplomatske, vojne i ekonomske strategije kako bi održao što povoljniju poziciju.
Iransko-cionistički sukob stoga nije samo obična politička ili ideološka konfrontacija, već duboko strateška borba za definisanje sigurnosne arhitekture Velikog Bliskog istoka, u kojoj Kavkaz, Zaljev, Crveno more, Levant, Irak, Sirija, Liban, Jemen i Arapsko poluostrvo predstavljaju ne izolovane i nepovezane pozornice, već međusobno povezane komponente jednog integrisanog sistema gdje ovladavanje ključnim koridorima, kontrola savezničkih mreža, tehnologija i informacija direktno određuje hijerarhiju moći i mogućnost projiciranja uticaja.
Indirektno opkoljavanje, koje se manifestuje kroz kombinaciju tehnoloških transfera, vojnih partnerstava, ekonomskih i logističkih mreža, diplomatskih inicijativa i nadzora strateških prolaza, izgleda kao sofisticirana strategija koja istovremeno nosi visoke rizike eskalacije i potencijal za neželjene regionalne konflikte, posebno u uslovima fragmentacije i nesigurnosti među državama Bliskog istoka, gdje rivaliteti unutar i između država dodatno komplikuju mogućnost stabilnog balansa.
U ovom kontekstu, kontinuirana projekcija moći i osiguravanje uticaja na periferijama, bilo kroz prisustvo na granicama, podršku savezničkim milicijama, infiltraciju političkih struktura ili ekonomske i tehnološke investicije, postaju jednako važni instrumenti kao i direktna kontrola teritorija, čime se stvara stalna dinamična tenzija koja zahtijeva od regionalnih i globalnih aktera stalno prilagođavanje strategija, procjenu reakcija protivnika i koordinaciju resursa kako bi se osigurali strateški, ekonomski i vojni interesi.
U praksi, ovo znači da svaka odluka, od vojnog rasporeda u Siriji ili Iraku, do sklapanja bilateralnih ugovora sa zemljama Zaliva, može imati dalekosežne efekte na regionalnu stabilnost, dok istovremeno utiče na globalne tokove energije, trgovine i političkih saveza. Rivalitet i kompeticija za kontrolu nad kritičnim maritimnim prolazima, kao što su Bab el- Mandeb i Hormuz, nadzorne tačke u Libanu i Siriji, ili tehnološki i obavještajni uticaj u Kavkazu, postaju ključni elementi u ovoj višedimenzionalnoj igri moći, gdje je sposobnost anticipacije, brzog odgovora i održavanja mreže saveznika presudna.
Ovakav sistem višestrukih interakcija i stalnih prilagođavanja, u kojem se neposredna vojna prijetnja često nadomješta indirektnim pritiscima, strateškim partnerstvima i ekonomsko-tehnološkim inicijativama, pokazuje koliko je kompleksan geopolitički sistem Bliskog istoka i koliko je svaka lokalna odluka sposobna izazvati efekat domino principa, sa značajnim posljedicama ne samo na regionalni nivo već i na globalnu ravnotežu moći.
U konačnici, ovakva dinamika potvrđuje da konkurencija za sigurnost, energiju, trgovinu i regionalni uticaj ostaje kontinuiran, složen i višedimenzionalan proces, u kojem su fleksibilnost, strateško predviđanje i sposobnost održavanja mreže regionalnih i globalnih saveznika ključni za očuvanje pozicije, dok polarizacija i rivalitet institucionalizovani kao strukturalni elementi poretka stalno oblikuju političku, vojnu i ekonomsku mapu Bliskog istoka, naglašavajući da indirektne strategije, tehnološka superiornost, ekonomska diplomatija i kontrola strateških prolaza mogu duboko transformisati regionalne i međunarodne odnose i učvrstiti rivalstvo kao centralni faktor oblikovanja budućeg regionalnog sistema, pri čemu svaka interakcija, bilo bilateralna, multilateralna ili indirektna, postaje instrument u širem procesu strateške konkurencije koji će Bliski istok oblikovati i definisati decenijama pred nama.
Ekskluzivno PISjournal
