Osman Softić
Autor ovog teksta se bavi istraživanjem savremenih islamskih pokreta, međunarodnih odnosa, Bliskog istoka i islama u Jugoistočnoj Aziji.
PISjournal – Iznenadno priznanje otcjepljene ali nepriznate somalijske provincije Somaliland od strane genocidnog režima u Tel Avivu indikator je da je u Africi na sceni kreiranje jedne nove strateške normalnosti u međunarodnim odnosima.
Princip nedjeljivosti postkolonijalnih granica država koje su postigle formalnu nezavisnost nakon povlačenja evropskih kolonija iz Afrike, čini se, više ne važi kao neupitno pravilo koje se više od pola stoljeća poštovalo.
Usljed sloma evropskih imperija i uspona SAD-a na globalnoj političkoj pozornici, a kasnije i tokom tzv. američkog “hladnog rata” protiv Sovjetskog Saveza, koji je pogrešno nazvan hladnim, obzirom na veliki broj posredničkih ali stvarnih kinetičkih oružanih sukoba u kojim su dvije supersile ratovale širom dekoloniziranog tzv. trećeg svijeta (Afrike, Azije i Latinske Amerike), proces geografske fragmentacije svijeta nastankom novih država nije prestao sve do danas.
Štaviše, taj proces je u novije vrijeme intenziviran, posebno u Africi. Stoga, vjerovanje u princip nepovredivosti granica, u apsolutnom smislu, naivno je razmišljanje na koje se ne bi smjela oslanjati nijedna ozbiljna državna strategija.
Primjer Somalilanda je najnoviji indikator tog procesa u strateški značajnom dijelu Afrike. Analitičari regiona ga vide kao opasnost od “kaskadnog raspada” koji bi u kombinaciji slabosti država, unutrašnjim sukobima i vanjskim uplitanjem, mogao zahvatiti značajan dio Afrike.
Genocidni režim u Izraelu je prvi formalno priznao Somaliland kao nezavisnu državu iz niza strateških i geopolitičkih razloga i kalkulacija: (pozicioniranje u blizini Jemena radi sukoba s Ansarullahom koji se još uvijek aktivno odupire izraelskom genocidu u Gazi) ali i radi geoekonomskih ciljeva u Africi.
Somaliland je autonomna regija koja se unilateralno otcijepila od Somalije prije 34 godine (1991) u vrijeme kad je u Somaliji bjesnio građanski rat. Somaliland koji zauzima teritorij od preko 170,000 km2 (tri i po puta veći od Bosne i Hercegovine), nije mali i ima nezamjenjivu stratešku vrijednost.
Većim dijelom nakon građanskog rata, uglavnom je bio u miru i stabilnosti, za razliku od ostatka Somalije. Sa oko 6 miliona stanovnika Somaliland ima funkcionalan i demokratski izabrani parlament, posebnu valutu, zastavu, vojsku, policiju i druge simbolične elemente državnosti.
Populaciju provincije čine većinom pripadnici etničke grupe (Isaaq), jedne od 5 somalijskih većih skupina sunitskog islamskog pravca. The New York Times je ovu provinciju svojevremeno nazvao oazom relativnog mira u regiji razorenoj sukobima.Razlozi otcjepljenja Somalilanda sežu unazad nekoliko decenija.
Naime, potkraj osamdesetih godina prošlog stoljeća bivši somalijski komunistički diktator i vođa vojne hunte, general Siad Barre (Muhamed Zijad Berijj), koji je vladao dvije decenije (1970–1990) pokrenuo je sistematsku kampanju istrebljenja pripadnika entičke grupe (Isaaq) u Somalilandu (koji su činili dobar dio pobunjenika protiv njegove diktature) za vrijeme pobune i rata ove pokrajine za nezavisnost od Somalije (1987–1989).
Bio je to genocid koji je odnio preko 200.000 života i potpuno razorio državu. Režim je koristio avijaciju, vojsku i mornaricu kako bi sravnio sa zemljom gradove Somalilanda. Zatrovani su bunari, bombardovana kritična infrastruktura, ubijani su civilu u bijegu, silovanje i izgladnjivanje korišteni su kao metode rata, bila je nametnuta pomorska blokada i 15-godišnje vanredno stanje, a više od million nagaznih mina postavljeno je u civilnim područjima
Prema izvještaju američkog State Departmenta, u vrijeme kampanje Somalijske režimske vojske protiv Somalskog nacionalnog pokreta (antivladine pobune sa sjedištem na sjeverozapadu države s velikim udjelom Isaaqa, ljudi su, kao i u Bosni (1992–1995) ubijani zbog njihove etničke pripadnosti i identiteta.
Zapanjuje činjenica da se danas stanovnici Somalilanda raduju priznanju Izraela i žele da uđu u strateški savez s genocidnim cionističkim režimom u Tel Avivu koji je protekle dvije godine činio genocid nad Palestincima, koji još uvijek traje iako smanjenim intenzitetom, u kojem izraelski režim koristi identične metode koje je koristio Barreov režim protiv naroda Isaaq u Somalilandu.
Ovo je uistinu teško razumljiv paradoks koji također podsjeća na šutnju nekih bošnjačkih akademskih eksperata za genocid kada se radi o izraelskom genocidu u Gazi. Barre je umro u Nigeriji u egzilu 1995. U početku je bio klijent Moskve ali je kasnije, kao i Josip Broz, prešao na stranu zapada i zbog toga je bio finansijski nagrađen od američke (Reaganove) administracije sa 100 miliona dolara pomoći godišnje. Ipak, zadržao je bliske veze s Rumunijom i Kinom.
Pobornici nezavisnosti Somalilanda tvrde da je međunarodna zajednica u to vrijeme pasivno posmatrala pokolj naroda u Somalilandu. Karakteristično je da se Izrael (danas dokazano genocidna država), kako navode, u to vrijeme zauzimao da se Barreovi zločini predoče svijetu pred Vijećem sigurnosti UN-a.
Ovaj potez Izraela koji stanovnici Somalilanda karakteriziraju hrabrim, ostao je urezan u kolektivnoj svijesti stanovnika Somalilanda. U to vrijeme UN nije poduzeo nikakve mjere da se spriječi pokolj. Ogorčeni su na UN koji, kako kažu, negira pravo Somalilanda na postojanje dok pritom podržava nefunkcionalnu i “propalu” državu Somaliju.
Protagonisti priznanja optužili su međunarodnu zajednicu i UN da “više brinu za očuvanje kolonijalnih granica neodržive zemlje nego za zaštitu ljudskih života ili poštovanje demokratske volje naroda”.
Izraelsko priznanje nezavisnosti Somalilanda formalno su osudile mnoge države, UN, Afrička Unija i EU. Štaviše, ovaj potez se u nekim krugovima doživljava kao sinhronizirani pokušaj šire izraelsko-emiratske strategije usmjerene na uspostavljanje strateških uporišta u regionu Crvenog mora i moreuza Bab al-Mandab, baš kao da ove dvije države djeluju autonomno, što je velika zabluda.
Iranska štampa je posebno upozorila da ovaj potez potkopava ne samo sigurnost Irana već i sigurnost Egipta i muslimanskog svijeta u širem smislu. To je također pokušaj stanovitog okruženja Saudijske Arabije i Irana od strane Izraela i njegovog zaštitnika.
Ipak, treba imati u vidu činjenicu da, shodno dodijeljenoj ulozi, te vojnoj, diplomatskoj i političkoj podršci koju ima i zaštiti koju uživa od zapada, Izrael kao regionalni žandar zapadnih interesa u arapsko-islamskom svijetu i dijelovima Afrike, nikad ne nastupa sam i izolirano. Tome svjedoči i činjenica da je Nigel Darroch, bivši britanski ambasador u Washingtonu i savjetnik britanskog premijera za nacionalnu sigurnost nedavno pozvao na priznavanje nezavisnosti Somalilanda.
To potvrđuje da se uopće ne radi o izoliranom mišljenju nekog umirovljenog diplomate. Nigel Darroch (danas Lord Darroch), blisko je povezan s britanskim političkim establišmentom u Londonu. Radi se o ekspertu za “sigurnost, međunarodnu stabilizaciju i izgradnju institucija u konfliktnim zonama”.
Pored toga, član je Vijeća Chatham Housea za međunarodne odnose, uticajne britanske nevladine fondacije za globalnu politiku i strategiju, kojeg neki smatraju neformalnim kreatorom britanske vanjske politike. Štaviše, njegovu poziciju reflektira i stav Britanske parlamentarne grupe za Somaliland koju čine vodeće parlamentarne stranke.
Grupom predsjedava bivši ministar odbrane, Gavin Williamson. U junu 2025. godine ova je grupa objavila izvještaj pod nazivom “Put do priznanja”. U izveštaju su izneseni strateški, ekonomski i moralni argumenti za nezavisnost Somalilanda. Dakle, izraelsko priznanje Somalilanda je samo probni balon koji su pustili imperijalistički centri moći na zapadu ali ideja o dezintegraciji Somalije dolazi od mentora Izraela na zapadu, što je još jedan argument u prilog teze da Izrael ne upravlja zapadnom politikom već obrnuto.
Američki predsjednik Donald Trump, shodno maniru nepredvidljivog lidera, blefira kad kaže “ko to još zna gdje je i šta je Somaliland”, odbijajući da kaže da li će Washington slijediti primjer Izraela i priznati otcijepljenu somalsku provinciju. Washingtonski lobi koji čine brojni američki zakonodavci (članovi Kongresa) i pripadnici somalijske dijaspore, smatraju da bi priznanje Somalilanda kao uspješnog izuzetka, u poređenju s hroničnom nefunkcionalnošću Somalijske centralne Vlade, pomoglo u osnaživanju geopolitičke stabilizacije u nemirnom regionu Crvenog mora i strateški važnog moreuza Bab-el-Mandeb.
Nadalje, u junu 2025. godine američki republikanski kongresmen iz države Pensilvanija, Scott Perry, umirovljeni brigadni general američke vojske, predložio je Američkom Kongresu usvajanje zakona o nezavisnosti Republike Somaliland. Prijedlog zakona poziva na formalno američko priznanje Somalilanda kao nezavisne države. Međutim, neki ozbiljniji američki istraživački centri (think tanks) poput Atlantskog vijeća i Centra za strateške i međunarodne studije (CSIS) ipak su nešto oprezniji i predlažu pažljiv i odmjeren pristup i ne zalažu se za ishitreno američko priznanje.
Trumpova suzdržanot očigledno je refleksija upravo ovih stavova koji dolaze od strane neformalnih kreatora američke vanjske politike. Međutim, analitičar, James Care-Lindsey s Londonskog LSE-a, vjeruje da je samo pitanje trenutka kad bi i Trumpova administracija mogla priznati nezavisnost Somalilanda, pritisnuta izraelskim imperativima, te kako bi suzbila uticaj Kine koja ima jedinu vojnu bazu u susjednom Džibutiju, iako to niko ne može sa sigurnošću predvidjeti.
U prvom mandatu Trump je priznao Jerusalem kao glavni grad Izraela, izraelski suverenitet nad okupiranom sirijskom Golanskom visoravani kao i marokanski suverenitet nad okupiranom Zapadnom Saharom, suprotno međunarodnom pravu. Međutim, takav potez bi mogao izazavati ozbiljne posljedice i cijelu regiju bi mogao gurnuti u vrtlog novih ratova.
Najnoviji saudijski raketni precizni udar na pošiljku vojne opreme i vozila u južnom Jemenu, na noć 30. decembra, koja je došla iz Emirata, a namijenjena je Južnom tranzicijskom vijeću (STC) koji, suprotno interesima Rijada, podupire secesiju juga (želi oživjeti staru) državu na tlu Jemena, koja bi se prostirala 1500 km duž obale, dok bi izraelski “Azerbejdžan” (Somaliland) garantirao sigurnu zašititu režimu Južnog tranzicijskog vijeća, koji podupiru UAE i Izrael u Južnom Jemenu, u cilju okruženja Saudijske Arabije i iranskih saveznika, pokreta Ansarullah, koji predvodi defacto Vladu Jemena. Izraelski stratezi predlažu upravo preslikavanje azerbejdžanskog modela u Somalilandu, kako bi se mogli lakše pripremiti za agresiju na Iran i iranske saveznike u regionu.
Iako nepriznat, Somaliland od 1991. egzistira kao paralelna država pored Somalije u čijem je sastavu. Radi se, dakle, o de facto paralelnoj državi koju centralna federalna vlada u Mogadišu ne kontrolira. Ipak, stabilnost Somalilanda u odnosu na ostatak Somalije namjerno se pretjerano naglašava upravo iz razloga što to odgovara regionalnim simpatizerima nezavisnosti koji decenijama održavaju paralelne ekonomske, vojne i strateške odnose s ovim dijelom Somalije, pritom samo u formalnom smislu poštujući suverenitet Somalije. Stabilnost se pripisuje ravnoteži i postignutom dogovoru koji vlada među plemenskim klanovima Somalilanda koja je krhka i narušena u “južnoj Somaliji”.
Vojska, policija i sigurnosne službe djeluju pod jedinstvenom komandom i imaju punu teritorijalnu kontrolu bez frakcionaštva i oružanih sukoba. Karakteristično je da sigurnosne snage, prema ocjeni analitičara, također vode konzistentnu i kontinuiranu vojnu kampanju protiv militantne islamističke grupe Al-Shabaab koju pokušavaju neutralizirati. Centralna Vlada u Mogadišu, nažalost, ne može se pohvaliti uspjesima protiv ove grupe.
Funkcionalna luka u gradu Berbera već duže vrijeme služi kao regionalni hub (središte). Naplate od carina i trgovine generiraju nezavisne izvore prihoda za regionalnu vladu. Somaliland ima i funkcionalan bankarski sistem koji je dodatno ojačan ekonomskim uticajem dijaspore.
U principu, priliv novca građana Somalilanda iz dijaspore najznačajnija je stavka koja omogućava balansiranje budžeta jer najviše pomaže funkcioniranju lokalne ekonomije. Da stvari idu u prilog normalizacije, prihvatljivosti i ozvaničenja nezavisnosti Somalilanda, dokaz su i pojačane aktivnosti publikacija i izvještaja istraživačkih centara na zapadu, medija i promocije Somalilanda kao atraktivne i sigurne turističke destinacije, na društvenim mrežama od strane zapadnih influensera.
Također, diplomatski krugovi sve više raspravljaju o potencijalnom kolapsu somalijske savezne države i nefunkcionalnosti njene Vlade. Najbanalniji primjer demonizacije Somalije kao države su viralni snimci na raznim društvenim mrežama i internet platformama koji ismijavaju nacionalnu aviokompaniju i slični komični sadržaji. Uopće se ne radi o spontanom djelovanju već sinhroniziranoj kampanji čiji je cilj proizvodnja hegemonističkog prihvatanja nužnosti nezavisne državnosti Somalilanda jer to odgovora regionalnim interesima Izraela i UAE-a, ali i njihovim mentorima na Zapadu.
Drugim riječima, centralna vlast u Mogadišu se rutinski kritizira zbog hronične nestabilnosti, preovladavajuće korupcije, prevelikog oslanjanja na strane donatore i odsustvo efikasnosti u suprotstavljanju oružanim nedržavnim akterima (Al-Shabaab). U tom kontekstu, ne samo Somaliland već i druge federalne jedinice Somalije, Puntland i Jubaland, predstavljeni su kao “otoci stabilnosti” usred široko rasprostranjenog nacionalnog haosa.
Sve to ukazuje na ciljanu strategiju fragmentacije Somalije čiji suverenitet ne odgovara interesima regionalnih i globalnih igrača koji u fragmentaciji ove države vide jedini način uspješnog pozicioniranja na Rogu Afrike, koji sve više postaje epicentrom važnih geopolitičkih i geoekonomskih nadmetanja među vodećim silama u svijetu i regiji koja predstavlja ključno južno čvorište između Azije, Afrike i Evrope.
Pod parolom priče o stabilnosti Somalilanda sukobljavaju se interesi različitih geopolitičkih projekata i saveza država okupljenih oko njih. UAE, Kina i Saudijska Arabija koriste Somaliland kao ekonomsku polugu i kao primarni instrument uticaja u regiji. UAE je uložio veliki kapital u luke i logistiku Somalilanda. Strateški značajnom lukom Berbera upravlja DP World, multinacionalna logistička kompanija sa sjedištem u Dubaiju koja je formirana 2005. i specijalizirana je za logistiku, cargo operacije lučkih terminala, pomorske usluge i zone slobodne trgovine.
Kina promovira širu stabilnost radi provođenja inicijative „Pojas i put“ i investira u infrastrukturne i energetske projekte. Saudijska Arabija je fokusirana na trgovinu, posebno tranzit žive stoke, ali istovremeno finansira humanitarne i socijalne programe. Iako nemaju sukob ekonomskih interesa pomenute države ne djeluju u koordinaciji niti imaju zajedničku strategiju i iste ciljeve. Otuda se ne mogu smatrati koalicijom. Logika koja ih okreće ka saradnji sa Somalilandom je slabost Mogadiša čiji nominalni legitimitet i teritorijalno jedinstvo Somalije ne dovode u pitanje već ga koriste kao olakšanje za dobivanje povoljnijih uslova za ekonomsku ekspanziju.
S druge strane, Turska, Katar i Velika Britanija čine ambiciozniji i preciznije-orijentirani blok zemalja fokusiranih na Somaliju kao cjelinu. Pritom su svjesne i prihvataju institucionalnu odvojenost Somalilanda koji percipiraju kao realnost koja se ne može negirati. Ove države žele uticati na stabilnost procesa na Rogu Afrike i u regionu Crvenog mora ali ne žele propustiti prednosti logističkih potencijala Somalilanda.
Ova koalicija koja je još uvijek u procesu konsolidacije želi oblikovati regionalnu politiku s ambicijama da potisne tradicionalne igrače, uključujući SAD, UAE, Saudijsku Arabiju i Kinu. Stoga, ne treba da iznenadi veliki broj uticajnih medija u Londonu koje finansira Katar a koje su izrazito antagonistički orijentirani prema politici Abu Dhabija.
Ove države metodično konstruiraju mehanizam odvajanja, gradeći nacionalnu vojnu, administrativnu, političku i kadrovsku infrastrukturu Somalilanda putem diplomatskih kanala, oružanih snaga, obavještajnih agencija, ekonomskih poluga i mehke moći.
Velika Britanija se oslanja na historijske veze, diplomatsku podršku i uticaj putem UN-a i drugih međunarodnih institucija. Turska djeluje putem izgradnje infrastrukture (luke i aerodromi), vojnog prisustva (obuka i vojne baze) i kulturnog i ekonomskog uticaja putem humanitarnih, kulturnih i vjerskih projekata.
Katar kao finansijski gigant podupire infrastrukturna i humanitarna ulaganja, ostvaruje medijski i informativni uticaj, koristeći mehku moć i nudeći se kao posrednik i pregovarač kako bi ojačao savez s političkim krugovima i klanovima u Mogadišuu. Ova uticajna trijada kao dio plana i vizije vidi i Etiopiju, veliku i važnu državu kojoj je nakon proglašenja nezavisnosti Eritreje otuđen pristup Crvenom moru (događaj označen kao nacionalna i strateška katastrofa). Za budućnost Etiopije izlazak na more je egzistencijalni imperativ.
Somaliland predstavlja jedini realni koridor do mora. Etiopija je, navodno, spremna priznati Somaliland u zamjenu za pristup luci Berbera, što predstavlja zabrinutost za Egipat, ali i za Džibuti, koji bi u tom scenariju izgubio oko 1.5 milijardi dolara prihoda od tranzitnih tarifa koje prima od Etiopije za lučke usluge.
Međutim, Etiopija je u dilemi. Ako podrži nezavisnost Somalilanda morat će se suočiti s vlastitim unutrašnjim separatističkim tendencijama u nekoliko regija a Tigray je samo jedna od njih. Etiopska federacija suočila bi se s rizikom kaskadne fragmentacije. Stoga je logika izlaska na Crveno more na bazi priznavanja još jedne secesijske regije susjedne države u sukobu s imperativom održavanja unutrašnje kohezije.
Ostaje pitanje zašto je muslimanskom narodu Somalilanda važno priznanje i savez s Izraelom iako je u Genocidu nad Palestincima Gaze genocidni cionistički režim koristio identične metode kao i one koje je režim komunističkog diktatora Siada Barrea koristio nad narodom Isaaq u ratu za nezavisnost Somalilanda, prije više od tri decenije?
Ekskluzivno PISjournal
