Osman Softić
Autor ovog teksta se bavi istraživanjem savremenih islamskih pokreta, međunarodnih odnosa, Bliskog istoka i islama u Jugoistočnoj Aziji.
PISjournal – Prije dvije i po decenije, američki predsjednik George W. Bush, na nagovor američkih neokonzervativnih ideologa poznatih kao “neocons”, pokrenuo je seriju američkih neoimperijalnih ratova sa ciljem svrgavanja nepoželjnih arapskih režima i političkog inženjeringa arapsko-muslimanskih društava.
Bio je to novi početak agresivne politike koju su poslije nalijedile i nastavile implementirati i demokratske administracije, kroz bombardiranje, invaziju, okupaciju i instaliranje poslušnih, navodno demokratskih, ali uglavnom vazalskih vlada, u procesu tzv. izgradnje države. Ovaj proces je započeo u Afganistanu i Iraku pod izgovorom borbe protiv tzv. globalnog terorizma, sprječavanja širenja oružja za masovno uništenje (WMD) i promoviranja liberalne demokratije u arapskim i muslimanskim zemljama.
Ratove koje je Washington vodio protiv vojno inferiornih protivnika, nesposobnih da se uspješno brane od američkih i zapadnih napada, francuski demograf jevrejskog porijekla Emmanuel Todd, žestoki kritičar američke hegemonije, opisao je kao “američki teatralni mikro militarizam”.
Todd je to detaljno elaborirao u svojoj knjizi Nakon imperije. Neki posmatrači su okarakterizirali ove američke ratove koji su pokrenuti nakon terorističkih napada na Svjetski trgovinski centar (blizanci u New Yorku), između ostalog i kao pokušaj podjele muslimana u svijetu na “dobre i
loše”. Države koje su se protivile ovoj agresivnoj politici Washingtona
označene su kao dio “osovine zla”. Genezu, uzroke i ciljeve takvih politika ponudio je prije više od dvije decenije Mahmood Mamdani, profesor historije i političkih nauka na Univerzitetu Columbia u New Yorku. Mamdani je autor fascinantne studije pod nazivom Dobar musliman, loš musliman: Amerika,Hladni rat i korijeni terora.
Uzgred budi rečeno, Mamdani je američki muslimanski akademik iz Ugande, indijskog porijekla. Prof. Mamdani je otac Zohrana Mamdanija, popularnog kandidata Demokratske stranke za gradonačelnika New Yorka, koji je nedavno privukao globalnu pažnju kao promotor progresivnih i humanističkih ideja. Mamdani je mladi političar koji se pojavio kao alternativa
desničarskoj ideologiji koju Trumpov MAGA pokret nastoji nametnuti američkom
društvu u cjelini.
Vanjska politika Bushove administracije u to vrijeme bila je uveliko zasnovana na strategiji koju su osmislile utjecajne, ali desno-orijentirane američke neprofitne fondacije (think-tanks) kojim su upravljali neokonzervativni liberalni ideolozi, agitatori za preuređenje Bliskog istoka po mjeri američkih,
ali prije svega izraelskih interesa, čiji su ideolozi dugo vremena radili na pripremama, prije nego što su preuzeli ključne poluge vlasti u Bushovoj administraciji. Najistaknutiji među njima bili su Paul Wolfowitz, Richard
Perle, Donald Rumsfeld, Douglas Feith, Norman Podhoretz, Elliot Cohen i drugi.
Bila je to grupa iskusnih, ali beskrupoloznih proizraelskih političkih operatera koji su ranije služili u državim institucijama pod vlašću republikanske administracije. Ipak, vodeći među njima bili su intelektualaci koji su oblikovali ideologiju neokonzervatizma, a koji nisu bili direktno uključeni u praktičnu politiku, poput Podhoretza. Vanjska politika prema Bliskom istoku Bushove administracije zasnivala se na “Projektu za novo američko stoljeće” (PNAC) koji je pokrenut 1997. i upućen predsjedniku Billu Clintonu od kojeg su pomenuti tražili da bombarduje Irak i Iran.
Clinton je to odbio učiniti. Šest godina kasnije, PNAC su Bushovoj administraciji, kao državnu strategiju uspjeli nametnuti pomenuti neokonzervativni ideolozi, koji su djelovali u interesu izraelskog režima.
Prva generacija američkih neokonzervativnih ideologa regrutirana je iz reda nekadašnjih ljevičarskih simpatizera Leona Trotskog, komunističkog ideologa koji je, za razliku od Staljina, zagovarao permanentnu revoluciju, vjerujući da komunistički ekonomski sistem da bi bio uspješan mora biti primijenjen u cijelom svijetu, dok je Staljin vjerovao da on može biti uspješno primjenjen i u jednoj državi, npr. u Sovjetskom Savezu. Američki trockisti su kasnije oblikovali neokonzervativni diskurs američkog liberalizma. Od ljevičarske ideologije Trotskog usvojili su revolucionarni impuls i modus operandi, širenja američkog liberalizma, koji u skladu sa trockističkom logikom, mora biti proširen u cijelom svijetu, korištenjem čak i vojne sile onda kada je to oportuno. Neokonzervativci su većinom bili Jevreji, visokoobrazovani i utjecajni u američkom akademskom establišmentu, iako je među njima bilo i katolika i protestanata. Jedan od njihovih najistaknutijih intelektualnih ideologa bio je Irving Kristol, esejist i utemeljitelj američkog neokonzervativizma. Njegov bliski saradnik, Norman Podhoretz, također je Jevrej porijeklom iz Galicije (nekad dio Poljske a današnje Ukrajine). Obojica se, zbog starosne dobi, smatraju paleo neokonzervativcima. Njihov mlađi kolega Elliot Cohen, uspješni akademik u domenu društvenih nauka i bivši savjetnik u State Departmentu, prema nekim izvorima, bio je prvi neokonzervativac koji je javno počeo pozivati na bombardovanje Irana i Iraka u cilju promjene režima u ovim državama.
Drugi val mlađih neokonzervativaca predvodili su Robert Kagan i William Kristol. Kagan, sin Donalda Kagana, historičara antičke Grčke i autora Peloponeskog rata, sa univerziteta Yale i Cornell, oženjen je Victorijom Nuland, bivšom karijernom diplomatkinjom, ambasadoricom u NATO-u i visokom dužnosnicom State Departmenta u Obaminoj i Bidenovoj administraciji, čiji su roditelji također Jevreji porijeklom iz Moldavije i Bjelorusije. Radi se dakle o briljantno obrazovanoj i enormno utjecajnoj američkoj jevrejskoj eliti, koja je u najmanju ruku preneražena ideologijom Trumpizma koja je preplavila Ameriku, a koju podržavaju i neki ultradesničarski i ekstremistički cionistički Jevreji. Borba između najmanje tri ideološki i politički dijametralno suprotstavljene političke grupacije Jevreja u Americi, neokonzervativnih liberala, ultradesničarskih Trumpista i anticionističkih Jevreja kritičara izraelske politike, mogao bi odrediti i budući odnos Washingtona prema Izraelu. Imajući u vidu pomenute razlike i nijanse u njihovim poimanjima svjetskog poredka među američkim Jevrejima, odnosa prema Izraelu i američkoj vanjskoj politici, potpuno je pogrešno i štetno američkim Jevrejima pripisivati neograničenu moć i utjecaj kao vjerskoj ili etničkoj zajednici, jer se uopće ne radi u monolitnoj zajednici. Međutim, filozofske temelje neokonzervativnog diskursa postavio je filozof Leo Strauss. Odličnu naučnu studiju u Straussovom utjecaju na oblikovanje neokonzervatizma u Americi, pod naslovom “Leo Strauss i američka desnica”, napisala je Shadia B. Drury, profesorica političke filozofije sa Univerziteta u Regini iz Kanade. Mnoge američke neokonzervativce oblikovale su ideje ovog jevrejskog njemačkog filozofa koji je emigrirao u Ameriku. Njihovi kritičari ih ponekad pežorativno nazivaju “Štrausijancima” zbog karakteristične konspirativnosti i tajnosti u strateškom promišljanju, kao i trockijski osjećaj “mesijanske misije” širenja američkog liberalizma i demokratije zapadnog tipa u svijetu.
Strauss je, kako navodi Shadia Drury, svoje političke ideje napisao u ezoteričnom stilu. Njihovu su pravu nakanu, navodno, trebali i mogli razumjeti, samo odabrani među njegovim studenatima. Obmana (deception) ili kako to neki nazivaju laž za veliku stvar (noble lie) smatrala se prihvatljivom metodom za postizanje važnih ciljeva. Jedan od Štrausovih najpoznatijih studenata na Univerzitetu u Chicagu bio je Allan Bloom, autor djela The Closing of American Mind,”Zatvaranje američkog uma”. Bloom, vodeći američki politički filozof, koji je također studirao pod mentorstvom Alexandrea Kojèvea (Aleksandr Vladimirovič Koževnikov), ruskog imigranta u Francusku, bivšeg studenta Karla Jaspersa te istaknutog filozofa i francuskog birokrate u planiranju ekonomske politike.
Kao učitelj i mentor nekih od vodećih francuskih političkih teoretičara, psihoanalitičara i filozofa, poput Raymonda Aarona (koji je bio realista u politici) i Jacquesa Lacana i kao savjetnik francuskih političara, Kojève je oblikovao intelektualni ambijent i snažno je utjecao na Roberta Schumana koji će, kao otac eurointegracija, udariti temelje evropske zajednice koja će kasnije postati Europska unija. Jacques Lacan je bio student Alexandrea Kojèvea. Prisustvovao je Kojèveovim utjecajnim predratnim predavanjima na Sorboni o Hegelovoj Fenomenologiji duha i dijalektici gospodara i roba, posebno. Kojève je također bio mentor američkom teoretičaru Francisu Fukuyami koji je i sam pripadao krugu neocona i entuzijastično zagovarao Hegelovu tezu o “kraju povijesti”, koju je kasnije opovrgao, tvrdeći da je pogrešno protumačena i shvaćena. Fukuyama, koji je prije nekoliko godina održao predavanje na Fakultetu političkih nauka u Sarajevu, proveo je neko vrijeme u odjelu za planiranje američkog State Departmenta. Straussov najbolji student, pak, bio je Allan Bloom, koji je vjerovao da je američka društveno-politička kriza manifestacija dublje, intelektualne krize u društvu. Bio je kritičan prema obrazovnom sistemu i općem nedostatku historijskog, filozofskog i humanističkog znanja koje je studentima bilo uskraćeno u korist mehanicističkih nauka.
Preci mnogih američkih neokonzervativaca emigrirali su u SAD iz Njemačke, Rusije, Ukrajine, Poljske, Bjelorusije i drugih istočnoevropskih zemalja. Oni su prognani iz Rusije u vrijeme pogroma Jevreja od strane carskih režima u 19. stoljeću, koji su bili antisemitski orijentirani, a kasnije i iz istočne Evrope u vrijeme nacističkih progona u prvoj polovini dvadesetog. Zbog svog porijekla i prošlosti oni su posebno opsjednuti željom za promjenom režima u Rusiji, za zaštitu liberalne demokracije, posebno u istočnoj Evropi te posebno zbog tog podržavaju Ukrajinu u ratu protiv Rusije koja je želi pokoriti, iako je paradoksalno da su stali na stranu sljedbenika ukrajinskih neonacista koji su počinili zločine nad Jevrejima. Neoconi su još uvijek su opsjednuti reorganizacijom svijeta prema američkom modelu liberalne demokratije, ali ne samo putem ideološkog prozelitizma (mehka moć ) već i pomoću upotrebe neobuzdane vojne moći, koju su dobili priliku koristiti u periodu američke liberalne hegemonije, jer su neki od njih obnašali ključne pozicije u Pentagonu. Iako su bivši trockisti, neokonzervativci su bili žestoki antikomunisti. Kao antisovjetski agitatori za vrijeme hladnog rata zadržali su prezir i neprijateljstvo prema, ali i prema svim drugim ideologijama i režimima koje smatraju autoritarnim. Posebno su militantni prema režimu Vladimira Putina u Rusiji. Zalažu su se za njegovo svrgavanje i balkanizaciju Rusije na manje geografske i etničke jedinice, radi lakše političke kontrole i eksploatacije prirodnih i energetskih resursa Rusije. Kroz prizmu antiruske perspektive moguće je lakše razumjeti ulogu neokonzervativaca i njihov snažni utjecaj na širi zapadni vojni angažman u Ukrajini, predvođen Washingtonom i Briselom, u podršci kijevskom režimu u njegovom otporu protiv Rusije. Ovaj tragični rat koji je odnio stotine hiljada života na obje strane, koji traje već četiri godine, od ruske tzv. specijalne vojne operacije u februaru 2022, evoluirao je u posrednički rat između političkog Zapada i Rusije, predvođen Washingtonom i NATO-om na ukrajinskoj teritoriji.
Američki neokonzervativci sa margina politike postali su odlučujuća snaga nakon 11. septembra 2001. Ovaj intelektualni i ideološki pokret prošao je kroz značajnu transformaciju tokom nekoliko decenija, sve dok njegovi kadrovi nisu preuzeli vlast u Washingtonu. Kao intelektualni pokret, u početku su se okupljali oko publikacije The Weekly Standard. Neokonzervativci su, također, uticali na diskurs vanjske politike putem časopisa National Interest. Urednik ovog časopisa u jednom trenutku bio je Owen Harries, teoretičar, diplomata i jedan od najistaknutijih australijskih birokrata u domenu kreiranja vanjske politike.
Časopis National Interest poslužio je kao platforma za lansiranje teze Francisa Fukuyame o “kraju povijesti“, koja je zadala smjernice globalnoj raspravi o prirodi svjetskog poretka i međunarodnim odnosima. Uporedo sa tezom Samuela Huntingtona o “Sukobu civilizacija i preuređenju svjetskog poretka“, označio je početak neokonzervativnog diskursa koji je obilježio 1990-te i u prvu deceniju 21. stoljeća.
Prema Michaelu Lindu, termin “neokonzervativizam” prvi je upotrijebio Michael Harrington, demokratski socijalistički mislilac, i to kao pogrdan izraz za desnu frakciju američke ljevice. Prema Michaelu Lindu, rani neokonzervativci, kao liberali, bili su označeni kaosocijalisti hladnog rata, zagovornici liberalizma i militantni antikomunistički agitatori. Podržavali su vanjsku politiku predsjednika Trumana, Kennedyja i Johnsona i zalagali se za socijaldemokratski model države blagostanja (New Deal). Najutjecajniji među ranim, hladnoratovskim, pretečama neokonzervatizma bili su Daniel Patrick Moynihan, Zbigniew Brzezinski, Samuel P. Huntington i Jeane Kirkpatrick. Prvi neokonzervativci bili su bliski antikomunističkom radničkom pokretu i aktivni u sindikatima koji su zastupali milione radnika. Neki su se pridružili demokratskom senatoru Henryju Jacksonu. Kao centristi u Demokratskoj stranci pozicionirali su se tako da služe objema administracijama, Demokratima i Republikancima. Međutim, ovi nekoć progresivni liberali s osjećajem za socijalnu pravdu i egalitarizam postepeno su promijenili svoja ideološka ubjeđenja i skrenuli u pravcu desničarske ideologije.
Dolaskom na vlast, Donald Trump je “objavio rat” neokonzervativcima i pokušava smanjiti njihov utjecaj u američkom političkom establišmentu, posebno u domenu vanjske politike. Međutim, tek je u njegovoj drugoj administraciji, pod izgovorom borbe protiv elitizma i navodnog neograničenog utjecaja tzv. duboke države (deep state), na koju su neokonzervativni ideolozi utjecali tokom protekle tri decenije putem svojih ideja i kadrova, njihov utjecaj djelimično smanjen. Trumpovi kritičari smatraju da je njegov obračun s neoconima u stvari borba protiv američkih demokratskih institucija i svojevrsno skretanje u autoritarni oblik neograničene vlasti koji može lahko poprimiti formu fašizma. Prva generacija američkih neokonzervativaca tokom hladnog rata podržavala je izraelsku Laburističku stranku. Međutim, druga generacija je otvoreno stala na stranu desničarskih režima u Tel Avivu. Stariji američki neokonzervativni ideolozi, poput Normana Podhoretza, otvoreno su govorili da su “Amerikanci u ratu s arapskim i muslimanskim narodima“, dok je mlađa generacija neokonzervativnih ideologa poput Roberta Kagana preusmjerila svoj raniji prezir prema komunizmu na militantni animozitet prema Rusiji i autoritarnom Putinovom režimu, iako je Rusija prestala biti komunistička država već više od tri decenije. Sličan animozitet gaje i prema drugim političkim i ekonomskim sistemima koje smatraju autoritarnim, zbog svoje ideološke isključivosti i uvjerenja u superiornost i izuzetnost (exceptionalism) američke vizije svijeta koju baštine i žele nametnuti drugim državama.
Ciljevi ranih neokonzervativaca (demokrata hladnog rata iz 1970-ih i 1980-ih) poput Brzezinskog, Huntingtona i Paula Nitzea, ostvareni su u tri domena, vanjskoj politici, ekonomiji i domaćoj politici, a nakon raspada sovjetskog bloka ostvarena je i relativna dominacija SAD-a nad UN-om, pored veta u Vijeću sigurnosti. Utjecajem na Generalnu skupštinu UN-a može se smatrati i nedavni izbor bivše proizraelske i antiruske njemačke ministrice vanjskih poslova, Annalene Baerbock, za predsjednicu ovog tijela. Washington, preko svog lojalnog evropskog saveznika, nastoji reducirati utjecaj zemalja tzv. globalnog Juga, koje su glasne u osudi izraelskog genocida u Gazi i koje se protive nastavku američke hegemonije.
Michael Lind tvrdi da će historija pamtiti prvu generaciju američkih neokonzervativaca kao “neophodnu korekciju kursa” u američkoj politici, ali da je drugi neokonzervativni val, od Busha pa nadalje, označio “bizarno, tragično i neprihvatljivo” odstupanje od standardnih praksi američke vanjske politike“.
Bivša američka državna sekretarka Madeleine Albright (rođena Marie Jana Korbelová), vidno frustrirana ograničenjima koja nameće međunarodno pravo kada se radi o upotrebi vojne sile, jednom je rekla: “Koja je svrha posjedovanja tako ogromne vojne sile ako je ne koristimo za ostvarivanje američkih interesa?“ Iako nije bila klasična neokonzervativka, ipak, kao liberalna internacionalistkinja zalagala se za ekonomske sankcije i vojne intervencije (Kosovo) kako bi se zaštitila ljudska prava i spriječio genocid, opravdavajući čak i sankcije koje su uzrokovale smrt stotina hiljada djece u Iraku, prije američke nvazije. Njen pogled na svijet nije se značajno razlikovao od neokonzervativaca koji su došli poslije nje. Albright je kao akademikinja i političarka pripadala plejadi liberalnih internacionalista i idealista na američkoj vanjskopolitičkoj sceni koje neki posmatrači nazivaju liberalnim intervencionistima. Politički realisti, profesori Mearsheimer i Walt, definiraju ih kao zagovornike liberalne hegemonije ili još jednostavnije kao washingtonski blob (trajna vanjskopolitička birokratija oblikovana i ideološki programirana da širi američki utjecaj u cilju održavanja globalne nadmoći). Pomenuti teoretičari, popoznati po kritici washingtonskog vanjskopolitičkog establišmenta, tvrde da njim dominiraju jastrebovi sa intervencionističkim pristupom, koji dosljedno provode politike koje su štetne za interese SAD-a i globalnu stabilnost. Mearsheimer i Walt, opširno su pisali i govore o ovoj temi, zalažući se za suzdržanu i realističnu vanjsku politiku.
Radikalni neokonzervativci preselili su se iz domena filozofskih ideja i intelektualnog diskursa u političku arenu, uspostavljajući dominaciju nad Bushovom administracijom a kasnije su migrirali i u Obaminu i Bidenovu demokratsku administraciju. Imali su značajan utjecaj u Obaminoj administraciji, (npr. vojna intervencija u Libiji 2012, tajna operacija CIA-e “Timber Sycamore” i naoružavanje ekstremističkih arapskih islamističkih grupa u cilju nasilnog svrgavanja sirijske vlade). Potonja operacija uspjela je tek nakon 14 godina, Bili su involvirani i u obojenu revoluciju (neki je smatraju državnim udarom u Ukrajini 2014.). Ova grupa američkih ideologa je dominirala i Bidenovom administracijom.
Stvarni (a ne javno prokalamirani) razlog zbog kojeg su američki neokonzervativci u Bushovoj prvoj administraciji pokrenuli vojnu agresiju i invaziju Iraka 2003, a koju su kasnije nastavile i demokratske administracije, u skladu sa Štrausovom ideologijom, bio je jačanje položaja Izraela na Bliskom istoku i oblikovanje regiona kojim će Izrael dominirati silom. Ovaj cilj trebao se postići eliminacijom dva glavna ideološka neprijatelja, koji su prema američkoj i izraelskoj procjeni predstavljali “najveću prijetnju” američkim i izraelskim nacionalnim interesima na Bliskom istoku (očuvanju američke globalne hegemonije i izraelske regionalne supremacije). Prvi definirani neprijatelj bili su arapski nacionalistički režimi i unitarne države (strong states) čije vodstvo je trebalo eliminirati, instalirati poslušne vlade, a te države fragmentirati i interno oslabiti pod izgovorom potrebe decentralizacije vlasti i oslobođenja naroda, bez obzira što su ciljani arapski režimi bili u ideološkom pogledu sekularni. Problem je u tome što su te zemlje bile ne potpuno ali relativno nezavisne o zapadnoj kontroli, posebno jer je ekonomska politika tih energentima enormno bogatih zemalja (Irak i Libija), iako su one bili diktatorske, bila ukorijenjena u specifičnoj vrsti “arapskog socijalizma” sa ograničenim prostorom za djelovanje privatnog neoliberalnog globalnog kapitala američkih korporacija.
Ekonomije tih zemalja, posebno naftna industrija, bile su pod kontrolom države, uređenje koju su američki neokonzervativci smatrali neprihvatljivim, budući su ideološki saveznici neoliberalnog kapitala. Njihov zadatak bio je priprema političkog terena za ekonomsko pokoravanje nekolicine neposlušnih arapskih zemalja koje su posjedovale naftne resurse, ali su se njihovi režimi odupirali američkim pritiscima, politici koju je, inspirirana idejama ideoloških intelektualca (neocona), u ime globalnog kapitala provodila vojna sila američke države. Ova trijada (ideolozi, privatni kapital i američka vojna sila), bila je toliko snažna i prijeteća, da joj se bez adekvatne globalne ili regionalne podrške zemalja poput Kine ili Rusije, ili pak Irana, još uvijek ne žele, ne mogu ili ne smiju, oduprijeti bogate arapske zemlje Perzijskog zaljeva.
Ciljani arapski režimi koji su svrgnuti tokom protekle dvije decenije, iako su već odavno bili napustili panarapski nacionalizam iz Nasserove ere, pak su nacionalizirali naftne resurse (Irak, Libija, Sirija), puno su ulagali u izgradnju i obuku vojske i obezbijedili besplatno obrazovanje i zdravstvenu zaštitu stanovništvu a donekle su, iako nedovoljno, investirali i u infrastrukturne projekte, u mjeri u kojoj su to dozvoljavale američke ekonomske sankcije. Drugi problem za Ameriku i Izrael bio je što su nepoželjni arapski režimi također, ranije vojno a kasnije makar deklarativno, podržavali palestinsku borbu za slobodu i nezavisnost, često koristeći ovu podršku Palestini kao instrument za jačanje političke legitimizacije režima u očima stanovništva. Za razliku od današnje situacije u nekim arapskim državama, gdje se otvorena podrška Palestini smatra subverzivnom djelatnošću, podrška Palestini nije bila samo dozvoljena već je i podsticana od strane arapskih nacionalističkih režima koje su neokonzervativci nastojali uništiti, u čemu su uspjeli, ali ne u potpunosti.
Štaviše, sekularni arapski nacionalistički režimi nikada nisu pristali na normalizaciju odnosa sa okupacijskom silom Izraelom niti su priznali legitimitet i suverenitet Izraela nad okupiranim palestinskim teritorijama. Zbog navedenih razloga, Izrael je decenijama vršio pritisak na američke administracije i osmišljavao planove za eliminaciju nepoželjnih režima u Iraku, Egiptu, Libiji, Tunisu, Libanu, Siriji, Sudanu i Iranu. General Wesley Clark, bivši komandant NATO-a u Evropi, nedavno je otvoreno govorio o ovom fenomenu, iako se nije direktno osvrnuo na cionistički utjecaj i političku pozadinu ovih ilegalnih američkih vojnih operacija, koje su i njega kao podređenog vojnog komandanta šokirale.
Druga “prijetnja“ koju su Izrael i njegovi saveznici u Washingtonu nastojali eliminirati u arapsko-islamskom svijetu bio je takozvani “politički islam“ ili “islamizam“, ali samo ona njegova forma koja se suprotstavljala zapadnom hegemonizmu u regiji. Bila je to strategija usklađena sa interesima većine vladajućih arapskih monarhija u Zaljevu i prijateljskih (vazalskih) režima u Egiptu, Jordanu i Maroku, gdje su popularne političke stranke zasnovane na idejama Muslimanskog bratstva marginalizirane iz političkog života ili potpuno slomljene. Termin “politički islam“ ili “islamizam“ elastično se primjenjuje kao kritika svih nepoželjnih oblika integriranja islama sa autentičnim, demokratskim i nenasilnim oblicima političke borbe i mobilizacije muslimanskih masa kroz slobodne izbore, radi postizanja političke i ekonomske nezavisnosti muslimanskih društava od zapadnog tutorstva, kontrole i prisile. Izrael i SAD agresivno nastoje i danas eliminirati popularnost, organizacijske sposobnosti i privlačnost svih oblika masovnih islamskih političkih pokreta, poput Muslimanskog bratstva i stranaka koje su zasnovane na idejama ovog pokreta, u pretežno sunitskom arapskom svijetu. To pak ne znači da Washington ne koristi neke tzv. islamističke pokrete i militantne grupe koje su korisne za protežiranje zapadnih interesa, baš po Mamdanijevom modelu dihotomije “good Muslim bad Muslim” u skladu sa interesima Washingtona u datom trenutku.
Američko-izraelska podrška militantnoj pobunjeničkoj islamističkoj sunitskoj grupaciji HTS i novom predsjedniku Sirije Ebu Muhammedu Džolaniju (Ahmad Shar’a) je eklatantan primjer korištenja nekih, selefističkih, elemenata sunitskog islamizma za strateške ciljeve pod uvjetom da ispunjavaju uvjete koje traže Washington i Tel Aviv.
Neokonzervativci, čiju politiku danas sprovodi i Trump iako tvrdi da se bori protiv njihove politike, barem kad je riječ u Bliskom istoku (iako on to čini na drukčiji način, primjenom agresivne diplomatije) mira uz upotrebu sile (peace with strength). Poseban fokus Washingtona su nastojanja da se marginaliziraju šiitske političke, vjerske i oružane oslobodilačke grupe i pokreti, koji se odupiru izraelskom ekspanzionizmu u zapadnoj Aziji. Pokreti koji održavaju bliske veze sa Iranom, koji su odani vjerskoj doktrinoi “vilayat-e faqih”. Najbolji primjer takvog pokreta je libanski otpor okupljen oko Hezbollaha i Amala. Hizbullah je bio posebno na meti Izraela i Amerike protekle dvije godine. Neokonzervativci su se također poigravali idejom nametanja iračkog (arapskog) modela šiizma iz Nedžefa u Iraku, šiitskim muslimanima u arapskom svijetu. Bilo je razmišljanja da se ovaj specifični model čak nametne i u Iranu, kao alternativni model šiitskog islama, koji su neokonzervativni stratezi smatrali prihvatljivim ako bi bio usklađen sa teologijom tzv. kvijetizma (apolitičkog islama) koji se često pripisuje velikom ajatolahu Sayyidu Abu al-Qasimu al-Khoeiju iz Nedžefa pa i velikom Ajetullahu Al Sistaniju koji ne podržava direknu ulogu vjerskih učenjaka u domenu praktične politike, a koji su Amerikanci i Britanci planirali i pokušali usaditi u arapski svijet, opet po Mamdanijevom modelu (dobre i loše Šiije). Međutim, taj pokušaj nije uspio upravo zbog snažnog utjecaja Irana i lojalnosti šiitskog stanovništva u arapskom svijetu ideji otpora zapadnoj hegemoniji i izraelskom ekspanzionizmu, revolucionarnoj ideologiji šijitskog islama na kojoj je zasnovana Islamska Republika Iran a koju su također usvojili i neki islamski pokreti u okviru sunitskog islama kao i neke antiimperijalističke revolucionarne grupe u zemljama trećeg svijeta, posebno u Africi i Latinskoj Americi.
Neki protagonisti neokonzervativnih američkih administracija također su vjerovali da mogu konstruirati specifična muslimanska društva po vlastitim interesima, uključujući muslimanske dijasporske zajednice koje su se, po inerciji i lokalitetu, našle pod intenzivnim utjecajem američke politike. Zvanično predstavljena kao outreach to moderate Muslim communities (pružanje ruke umjerenim muslimana), ova politika imala je za cilj uspostavljanje veza s muslimanskim zajednicama i njihovim elitama, kako bi se spriječio razvoj političkog islama i obuzdavala rastuća muslimanska politička svijest i aktivizam, suptilnim a nekad I otvorenim zastrašivanjem i obeshrabrivanjem muslimana da odustanu od političkog organiziranja na osnovama islama. Kao strategija, korištena je opet dihotomija podjele muslimana na poželjne (umjerene) i radikale (simpatizere Hamasa, Hezbollaha, Irana itd.), kako je to lucidno elaborirao Mahmood Mamdani u tumačenju dihotomije “dobar musliman-loš musliman“.
U kontekstu spomenutog neokonzervativnog političkog diskursa u domenu vanjske politike i katastrofalnih odluka provedenih na osnovu ideja koje su zagovarali neokonzervativni ideolozi različitih američkim administracija, mora se promatrati i pojava Donalda Trumpa i njegovog reakcionarnog i populističkog MAGA pokreta. Ova nova snaga u američkoj politici suprotstavlja se neokonzervativnom pokretu koji je žarko zagovarao politiku liberalne hegemonije. Pod utjecajem ove ideologije Amerika je pokrenula brojne ratove koji su uzrokovali milione žrtava i nanjeli ekonomsku štetu od više triliona dolara samoj američkoj ekonomiji.
Neokonzervativna ideologija je također pomogla učvršćivanju tzv duboke države, sa ogromnim troškovima njenog održavanja izgrađene na širenju i očuvanju američke liberalne hegemonije, ali na štetu vlastitog naroda, posebno na uštrb obrazovanja, zdravstva i obnove infrastrukture. Istovremeno, sljedbenici te ideologije istovremeno su jačali poziciju Izraela u arapskom svijetu. Kao posljedicu, ta politika je, tvrde njeni kritičari, omogućila američkim rivalima, posebno Kini, da postane ozbiljan konkurent američkom globalnom vodstvu. Kao posljedicu te ideologije moguće je razumjeti i pojavu Trumpovog populističkog pokreta koji je mobilizirao različite trendove u okviru antineokonzervativnih i antiliberalnih snaga koji nisu inherentno monolitni ali ih je ujedinila Trumpova MAGA ideologija, čije pobornike čine mnogi kontradiktorni i dijametralno suprotstavljeni ideološki pravci, militantni evangelisti, jevrejski desničarski cionisti, staromodni američki konzervativci, restraineri u vanjskoj politici, ekonomski nacionalisti, izolacionisti i antiglobalisti, okupljenih pod okriljem MAGA-e.
Ova Trumpova ideološka nova snaga u američkom političkom diskursu i praksi usklađena je s desničarskim snagama u Evropi i širom svijeta. Ta snaga nije nezainteresovana za širenje vlastite verzije izuzetnosti, kako to neki pretpostavljaju. Štaviše, nova desničarska reakcionarna populistička ideologija, koja je sve popularnija u svijetu, može se pokazati čak i opasnijom od neokonzervativne liberalne ideologije ranijih epoha. Ta ideologija zaslužuje poseban analitički tretman i pažnju koji se ne mogu smjestiti u ovaj kratki esej.
Ekskluzivno PISjournal
