PISjournal – Pojava multipolarnog svjetskog poretka 2.0 predstavlja veliku transformaciju u globalnoj politici, posebno širom Evroazije, gdje dinamiku moći više ne oblikuje jedan hegemon ili kruta bipolarna struktura.
Umjesto toga, intenzivirana konkurencija između SAD-a i Kine sve više definira međunarodno okruženje, posebno u regijama koje zauzimaju strateški locirane srednje i male sile. Ova konkurencija stvara i prilike i ograničenja za treće strane, prisiljavajući ih da uravnoteže vanjske pritiske uz očuvanje autonomije.
U tom kontekstu, Organizacija turkijskih država (OTS) stekla je sve veći geopolitički značaj kao regionalna platforma koja povezuje zemlje turkijskog govornog područja širom Centralne Azije, Kavkaza i Anatolije.
U 2025. godini, dvosmjerna trgovina robom između Kine i pet centralnoazijskih država premašila je 106,3 milijarde dolara, što označava novi historijski vrhunac i povećava se za otprilike 12% u odnosu na prethodnu godinu. Kineski izvoz u Centralnu Aziju u 2025. godini dostigao je oko 71,2 milijarde dolara, dok je uvoz iz regije iznosio 35,1 milijardu dolara, što naglašava i rastuću potražnju i strukturne asimetrije u regionalnim trgovinskim vezama. Kina se prvi put pojavila kao najveći trgovinski partner za svih pet centralnoazijskih zemalja u 2025. godini, pretekavši Rusiju i druge tradicionalne partnere.
Nasuprot tome, obim trgovine između SAD-a i država Centralne Azije ostao je skroman u 2025. godini. Naprimjer, ukupna bilateralna trgovina između SAD-a i Kazahstana iznosila je oko 2,1 milijardu dolara u prvih osam mjeseci, što je smanjenje u odnosu na prethodne godine.
Evroazija je postala centralno poprište rivalstva između SAD-a i Kine zbog svoje uloge raskrsnice trgovine, energetskih tokova i novih tehnologija. Kineska inicijativa „Pojas i put“ (BRI) nastoji produbiti ekonomsku povezanost kroz velika ulaganja u infrastrukturu, dok SAD promovira alternativne okvire poput Blue Dot mreže, naglašavajući transparentnost i održivost.
Za turkijske države, ove konkurentske inicijative stvaraju prostor za privlačenje investicija i diverzifikaciju partnerstava, ali također povećavaju rizike ekonomske ovisnosti, pritiska političkog usklađivanja i sigurnosnih dilema. OTS stoga zauzima delikatnu poziciju u ovom multipolarnom pejzažu koji se stalno razvija.
Kina protiv SAD-a
Geopolitički i geoekonomski, države članice OTS-a zauzimaju srce Evroazije, regije gdje se presijecaju interesi velikih sila poput Kine, Rusije i Irana. Regije Centralne Azije i Kaspijskog mora bogate su energetskim resursima i smještene su duž ključnih transportnih ruta koje povezuju Istočnu Aziju s Evropom.
U ovom okruženju, OTS nastoji poboljšati regionalnu povezanost kroz projekte kao što je Srednji koridor, koji povezuje Centralnu Aziju s Evropom preko Kaspijskog mora i Turske. Važnost ove rute porasla je nakon rata između Rusije i Ukrajine, koji je potkopao pouzdanost sjevernih tranzitnih koridora. Projekti energetske infrastrukture, uključujući plinovode Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC) i Transanadolijski plinovod (TANAP), dodatno povećavaju stratešku vrijednost geografije OTS-a omogućavajući transport kaspijskih i centralnoazijskih resursa na evropska tržišta.
Pored rasta obima trgovine, Kina finansira ključnu kopnenu infrastrukturu poput željezničke pruge Kina-Kirgistan-Uzbekistan, uz podršku finansijskog paketa od 4,7 milijardi dolara, uključujući kredit kineske EximBanke od 2,3 milijarde dolara na 35 godina, koji ima za cilj povećanje protoka tereta i diverzifikaciju tranzitnih ruta duž evroazijskog koridora.
Za razliku od kineskog modela infrastrukture vođenog državnim bankama, SAD ne finansiraju direktno velike željezničke koridore u Centralnoj Aziji putem dugoročnih državnih kredita.
Umjesto toga, Washington se oslanja na instrumente kao što su Američka međunarodna korporacija za finansiranje razvoja (DFC) i Korporacija za milenijumske izazove (MCC), koje daju prioritet mobilizaciji investicija privatnog sektora, reformi upravljanja i razvojnim grantovima, a ne izgradnji strateških transportnih koridora.
Dok Partnerstvo za globalnu infrastrukturu i investicije (PGII), koje podržava G-7, ima za cilj mobilizirati do 600 milijardi dolara globalno, angažman SAD-a u Centralnoj Aziji ostaje fokusiran na energetsku tranziciju, kritične minerale i digitalnu povezanost, a ne na integraciju tranzita zasnovanu na željeznicama.
Ova strukturna razlika naglašava da konkurencija između SAD-a i Kine u regiji nije samo geopolitička, već odražava fundamentalno različite arhitekture finansiranja.
Iz perspektive SAD-a, angažman s OTS-om je uglavnom indirektan.
Washington ne tretira organizaciju kao primarni politički cilj, ali smatra da je veća saradnja među turskim državama korisna u mjeri u kojoj smanjuje njihovu ovisnost o Rusiji i Kini. Kroz mehanizme poput platforme C5 1, SAD nastoje ojačati bilateralne veze s republikama Centralne Azije. Američki analitičari tvrde da podrška inicijativama za povezivanje koje predvodi Turska, uključujući Srednji koridor, odgovara strateškim interesima SAD-a diverzifikacijom trgovinskih ruta i ograničavanjem uticaja suparničkih sila.
Američka podrška transkaspijskim energetskim projektima i otvorenost prema turskom izvozu odbrambene opreme u Centralnu Aziju slično odražavaju ovaj pristup. Istovremeno, podrška Washingtona ostaje uslovljena, što pokazuju oprezne reakcije na uključivanje Turske Republike Sjeverni Kipar (TRSC) kao posmatrača OTS-a zbog postojećih rezolucija UN-a.
Kineski pristup OTS-u oblikovan je i geografskom blizinom i sigurnosnim problemima. Centralna Azija leži u središtu zapadnog strateškog okruženja Kine i predstavlja ključnu komponentu ekonomskog koridora Kina-Centralna/Zapadna Azija u okviru inicijative BRI. Peking je uložio velika sredstva u infrastrukturu i trgovinske mreže širom regije i stoga je pažljiv prema svakom razvoju događaja koji bi mogao ograničiti njegov uticaj.Ipak, šire rivalstvo između SAD-a i Kine stavlja OTS u složeno strateško okruženje.
Washington organizaciju smatra potencijalnim sredstvom za popunjavanje vakuuma moći u Evroaziji, dok Peking ostaje oprezan u pogledu njenih dugoročnih implikacija. Ova dinamika utiče na unutrašnje donošenje odluka unutar OTS-a, jer države članice održavaju različite nivoe ekonomske zavisnosti i političkog usklađivanja sa velikim silama.
Kao rezultat toga, postizanje konsenzusa o osjetljivim geopolitičkim pitanjima ostaje izazov. Većina članica OTS-a stoga vodi viševektorsku vanjsku politiku, nastojeći uravnotežiti odnose sa SAD-om, Kinom, Rusijom i drugim akterima, a istovremeno sačuvati stratešku autonomiju.
Ovo konkurentsko okruženje generira nekoliko rizika za OTS. Istovremeno, intenzivirana konkurencija velikih sila povećava pregovaračku moć članica OTS-a proširujući njihov spektar strateških opcija. Ako se pažljivo upravlja, ovo okruženje omogućava turskim državama da istovremeno imaju koristi od kineskih ekonomskih inicijativa i od saradnje sa Sjedinjenim Državama i Zapadom u oblastima kao što su sigurnost, energetika i digitalno upravljanje.
Zaključno, OTS zauzima nijansiranu poziciju na presjeku rivalstva SAD-a i Kine u multipolarnoj Evroaziji. Kina izvozi kapital kroz državne kredite usmjerene na razvoj infrastrukture. SAD izvozi standarde, okvire upravljanja i selektivna privatna ulaganja.
Dok Washington OTS doživljava kao korisnu, iako indirektnu, stratešku platformu, a Peking mu pristupa s opreznim ispitivanjem, buduća učinkovitost organizacije ovisi o njenoj sposobnosti da održi unutrašnju koheziju i stratešku ravnotežu.
Iskorištavanjem zajedničkih kulturnih veza i geografskih prednosti bez podleganja vanjskoj dominaciji, OTS ima potencijal da se pojavi kao značajan regionalni akter koji oblikuje, a ne samo apsorbira, dinamiku multipolarnog poretka u razvoju.
