Ibrahim Salihović
Autor je diplomirani inžinjer mašinstva.Apsolvent arapskog i francuskog jezika i književnosti na Univerzitetu u Sarajevu.Trenutno je na master studijama politologije,međunarodnih odnosa i diplomatije
PISjournal – Arapsko proljeće, val narodnih mobilizacija koji je započeo krajem 2010. godine u Tunisu, predstavlja jednu od najznačajnijih političkih prekretnica u savremenoj historiji Bliskog istoka i Sjeverne Afrike (MENA).
Ovi pokreti, koji su donijeli zahtjeve za demokratskim reformama, socijalnom pravdom i transformacijom autoritarnih režima, brzo su otvorili prostor za nove političke aktere, među kojima su stranke povezane s Muslimanskim bratstvom i političkim islamskim pokretima stekle značajan uticaj. Za zaljevske države, a posebno za Ujedinjene Arapske Emirate (UAE), ova dinamika predstavljala je egzistencijalnu prijetnju, i ideološki i sigurnosno, jer su islamistički pokreti pokazali sposobnost mobilizacije stanovništva i sticanja političke moći kroz demokratske izbore.
U ovom regionalnom kontekstu Arapsko proljeće je dodatno produbilo rivalstva između ključnih centara moći. Turska, pod vodstvom Recepa Tayyipa Erdoğana, pružala je ideološku i političku podršku političkim islamskim pokretima, dok je Katar osiguravao finansijsku i medijsku podršku akterima povezanim s Muslimanskim bratstvom. Iran je, sa svoje strane, nastojao proširiti svoj uticaj kroz šiitske mreže u Iraku, Siriji, Libanu i Jemenu, koristeći regionalnu nestabilnost kako bi učvrstio svoju stratešku poziciju. Suočeni s ovim dinamikama, UAE su se pozicionirali kao jedan od stubova kontrarevolucionarnog fronta, artikulirajući svoju politiku oko borbe protiv islamističkih pokreta, očuvanja autoritarnih režima i konsolidacije strateške ose sa Saudijskom Arabijom, Egiptom i, u novije vrijeme, cionističkim entitetom.
Ova studija detaljno ispituje ulogu UAE u periodu nakon Arapskog proljeća, s fokusom na njihove geopolitičke motive, strategije meke i tvrde moći, kao i mehanizme uticaja u odnosu na politički islam i ključne regionalne rivale poput Turske, Katara i Irana. Kroz analizu konkretnih slučajeva Tunisa, Egipta, Libije, Sudana, Jemena, Somalije i Sirije, ovo istraživanje rasvjetljava kako UAE koriste finansijske instrumente, obavještajne mreže, medijske kampanje i vojna partnerstva kako bi usmjerili postrevolucionarne procese u korist autoritarnog modela stabilnosti. Ova analiza tako pruža uvid u šire implikacije politike UAE na regionalnu sigurnost, ravnotežu snaga i izglede za demokratizaciju u MENA regiji.
Ujedinjeni Arapski Emirati (UAE) su se tokom protekle decenije etablirali kao jedna od najuticajnijih regionalnih sila u postrevolucionarnoj političkoj konfiguraciji Bliskog istoka i Sjeverne Afrike, naročito nakon ustanka Arapskog proljeća 2011. godine. Uprkos maloj demografskoj osnovi, UAE su razvili ambicioznu regionalnu strategiju zasnovanu na kombinaciji geopolitičkih, sigurnosnih i ekonomskih interesa. Za emiratske lidere, arapske revolucije predstavljale su egzistencijalnu prijetnju zaljevskim monarhijama, jer su rizikovale širenje demokratskih pokreta, jačanje društvenog nezadovoljstva i slabljenje autoritarnih struktura na kojima počiva njihova unutrašnja stabilnost. U tom kontekstu, UAE su usvojili doktrinu aktivne kontrarevolucije, usmjerenu na očuvanje autoritarnog poretka, obuzdavanje političkog islama i projiciranje vlastitog uticaja izvan tradicionalnog geografskog prostora.
Emiratska strategija može se podijeliti na tri glavne dimenzije. Prvo, UAE nastoje održati autoritarni status quo u regionu, koji smatraju najboljom garancijom protiv nestabilnosti i uspona islamističkog populizma, posebno onog povezanog s Muslimanskim bratstvom. Drugo, Abu Dhabi teži sticanju statusa regionalne i globalne sile, koristeći proaktivnu diplomatiju, relativnu vojnu nadmoć i izuzetne finansijske kapacitete. Treće, cilj je i ekonomski: riječ je o osiguravanju širenja emiratskih kompanija, kontroli energetskih koridora, luka i strateških resursa u Africi i na Bliskom istoku. Kako bi to postigli, UAE mobiliziraju širok spektar instrumenata, kako meke tako i tvrde moći.
Mehanizmi uticaja: meka moć, mediji, investicije i humanitarna diplomatija
UAE koriste medijske mreže poput Sky News Arabia i Al-Arabiya za oblikovanje političkih narativa u regiji, posebno u borbi protiv islamizma i u legitimizaciji autoritarnih režima. Na ekonomskom planu, suvereni fondovi bogatstva poput Mubadale, ADQ-a i Abu Dhabi Development Fund-a funkcionišu ne samo kao investicioni motori, već i kao instrumenti vanjske politike. „Humanitarna pomoć“, koja je naročito vidljiva u Jemenu i Istočnoj Africi, često se koristi za legitimizaciju prisustva Emirata na terenu, dok se istovremeno konsoliduju strateški savezi. Ova sofisticirana kombinacija medijskog uticaja, ekonomskih ulaganja i humanitarnih raspoređivanja omogućava UAE da prošire svoj uticaj bez sistematskog pribjegavanja vojnoj sili.
Tunis: Neutralizacija demokratskog eksperimenta i suprotstavljanje političkom islamu
U Tunisu, UAE provode aktivnu politiku usmjerenu na suzbijanje uticaja Ennahde, koja se smatra tuniskom granom Muslimanske braće. Za Abu Dhabi, postrevolucionarni Tunis predstavljao je najopasniji scenarij: uspješna demokratska tranzicija, predvođena partijom inspirisanom islamizmom, mogla je postati regionalni model. UAE su stoga pribjegli diplomatskom pritisku, mrežama uticaja i medijskim kampanjama kako bi oslabili islamističke snage. Nekoliko izvještaja također ukazuje na tajno finansiranje antiislamističkih aktera, stvarajući klimu sve veće polarizacije. Uspon predsjednika Kaisa Saieda, koji je nakon 2021. konsolidovao hiper-predsjedničku moć, odvijao se u povoljnom regionalnom kontekstu, posebno zahvaljujući diskretnoj, ali stvarnoj podršci emiratskih i saudijskih mreža, koje su imale cilj jednom zauvijek zakopati tuniski demokratski eksperiment.
Egipat: Kamen temeljac arapske kontrarevolucije
Egipat je vjerovatno najemblematičniji primjer kontrarevolucionarnog intervencionizma UAE. Nakon pobjede Mohameda Morsija na izborima 2012. godine, simbola demokratskog uspona Muslimanskog bratstva na vlast, UAE su prepoznale veliki rizik: mogućnost da veća arapska zemlja postane regionalna platforma za širenje političkog islama. Od tada, Abu Dhabi podržava egipatsku vojsku i generala Abdela Fattaha al-Sisija u svrgavanju islamističke vlade 2013. godine. UAE su osigurale desetine milijardi dolara finansijske pomoći, investicija i ekonomske saradnje. Istovremeno, vođena je intenzivna regionalna medijska kampanja s ciljem kriminalizacije Bratstva i legitimizacije novog vojnog režima. Ova intervencija duboko je promijenila egipatski politički pejzaž, okončavši demokratski proces i vraćajući autoritarizam, koji je danas čak rigidniji nego prije 2011. godine.
Libija: direktna vojna podrška i geostrateška projekcija
U Libiji su UAE igrale direktnu vojnu ulogu, podržavajući feldmaršala Khalifu Haftara i njegovu Libijsku nacionalnu armiju (LNA) na istoku zemlje. Uprkos embargu Ujedinjenih nacija na oružje, Abu Dhabi je isporučivao vojnu opremu, raspoređivao bespilotne letjelice, izgradio vojne baze i finansirao naoružane grupe, uključujući i strane plaćenike. Cilj je bio dvostruk: eliminisati revolucionarne i islamističke frakcije te nametnuti autoritarni režim u Kirenaici u skladu sa interesima Emirata. Ova strategija istovremeno je bila dio ideološkog i geopolitičkog sukoba s Turskom, koja je podržavala vladu u Tripoliju i revolucionarne milicije, pretvarajući Libiju u svojevrsno pozorište posredničke konfrontacije.
Sudan: Suprotstavljanje civilnoj tranziciji i podrška vojno-komercijalnim elitama
U Sudanu su UAE pružile podršku Mohamedu Hamdanu Dagalu, poznatom kao „Hemeti“, šefu Snaga za brzu podršku (RSF), ključnom akteru uključenom u političku tranziciju nakon svrgavanja Omara al-Bašira. Podržavajući Hemetija putem finansiranja, isporuke oružja i političke podrške, Abu Dhabi je doprinio slabljenju civilne tranzicije i jačanju uticaja vojno-trgovačkih mreža unutar sudanske države. Trenutna konfrontacija između vojske i RSF-a ilustrira dubinu političke fragmentacije koju su djelimično podstakla rivalstva sponzorisana od strane regionalnih sila.
Jemen: militarizirana intervencija, kontrola luka i redefinisanje pomorskih ravnoteža
Intervencija UAE u Jemenu bila je jedna od najintenzivnijih i najvidljivijih u regiji. Iako formalno član koalicije predvođene Saudijskom Arabijom, UAE je razvio autonomnu strategiju, fokusiranu na jug zemlje. Emirati su pružali podršku separatističkim snagama Južnog prelaznog vijeća, kontrolisali ključne luke poput Adena i Mukalle, kao i strateško ostrvo Socotra, te organizovali mrežu lokalnih milicija koja im je omogućavala dominaciju nad pomorskim putevima koji povezuju Crveno more, Indijski okean i Adenski zaliv. Njihov cilj bio je jasan: osigurati trajni uticaj u jednom od najvažnijih pomorskih koridora na svijetu.
Somalija: rivalstvo sa Katarom i izgradnja paralelne infrastrukture
U Somaliji, UAE je podržavao federativne entitete, uključujući Somaliland i Puntland, razvijajući luke, finansirajući lokalne sigurnosne snage i uspostavljajući tokove ekonomskog i političkog uticaja. Ova strategija dodatno je produbila fragmentaciju zemlje i pojačala rivalstvo s Katarom, koji pruža podršku vladi u Mogadišu. UAE je stoga nastojao zaobići centralnu somalijsku vlast kako bi učvrstio svoje prisustvo na ključnim pomorskim rutama Roga Afrike.
Sirija: normalizacija s Assadom i redefinisanje saveza
Od 2018. godine, UAE je ponovno uspostavio diplomatske odnose sa Sirijom pod vodstvom Bašara al-Asada, slijedeći pragmatičnu logiku: reintegrirati Damask u arapski diplomatski okvir kako bi oslabio uticaj Turske i Irana, istovremeno se pozicionirajući za buduće projekte poslijeratne obnove i ekonomske revitalizacije zemlje.
Geopolitička rivalstva: Iran, Turska, Katar
Odnosi između UAE i Irana osciliraju između ekonomske saradnje i strateškog rivalstva. Iako Dubai ostaje ključni trgovački centar u odnosima s Iranom, Abu Dhabi čvrsto odbacuje iransku ekspanziju u Jemen, Irak i Siriju. Sukob s Turskom dijelom je vođen ideološkom logikom: Erdoğan podržava politički islam, koji UAE doživljava kao direktnu prijetnju svom modelu stabilnog autoritarizma. Konačno, kriza u Zaljevu (2017–2021), tokom koje su UAE zajedno sa Saudijskom Arabijom nametnuli blokadu Katara, simbolizirala je intenzivne unutarzaljevske podjele oko podrške političkom islamu, medijske politike i regionalnih savezništava.
Zaključak
Ujedinjeni Arapski Emirati istakli su se kao jedan od najodlučnijih aktera u preoblikovanju postrevolucionarnog poretka na Bliskom istoku i u Sjevernoj Africi. Kroz mobilizaciju sofisticiranog arsenala koji kombinuje finansijsku moć, uticaj medija, političko lobiranje i selektivnu vojnu projekciju, Abu Dhabi je uspio usmjeriti, pa često i redefinisati unutrašnje političke tokove u mnogim državama regiona. Emirati se pritom predstavljaju kao centralni stub kontrarevolucionarnog bloka, čvrsto posvećen očuvanju modela autoritarne stabilnosti, marginalizaciji islamističkih pokreta i zaštiti svojih strateških geoekonomskih interesa.
Ipak, ova regionalna inženjerska strategija nosi duboke posljedice. Umjesto da podstakne nastanak stabilnijeg, inkluzivnijeg ili demokratskog političkog poretka, ona je u mnogim kontekstima doprinijela stagnaciji tranzicija, produbljivanju dugotrajnih sukoba, trajnom slabljenju državnih institucija i eroziji nacionalnog suvereniteta. Rivalstva koja UAE podstiče, posebno s Turskom, Iranom i Katarom, dodatno fragmentiraju geopolitički pejzaž i intenziviraju hibridne sukobe i borbe za uticaj.
U svjetlu ovih dinamika, analiza uloge Ujedinjenih Arapskih Emirata postaje ključna za razumijevanje novih obrazaca moći u multipolarnom Bliskom istoku. Borbe za uticaj, kontrolu resursa i definisanje političke budućnosti arapskog svijeta odvijaju se kroz kombinaciju ekonomskih, sigurnosnih i informativnih strategija, pri čemu UAE predstavljaju jedan od najsposobnijih, ali i najdvosmislenijih aktera. Iako njihova akcija doprinosi stabilizaciji određenih režima, istovremeno stvara zone duboke nesigurnosti, jasno ističući paradokse regionalnog poretka u toku njegove preporodbe.
Ekskluzivno PISjournal
