PISjournal – U savremenim raspravama o islamofobiji, fokus se najčešće stavlja na zapadne države, historijske predrasude i rast desničarskih pokreta u Evropi i Sjedinjenim Državama.
Međutim, sve veći broj istraživanja i analiza ukazuje na kompleksniju sliku u kojoj određene države Bliskog istoka, uključujući Ujedinjene Arapske Emirate (UAE), imaju aktivnu ulogu u oblikovanju i širenju narativa koji doprinose islamofobiji na globalnom nivou. Ova uloga nije uvijek direktna niti jednoznačna, već se manifestira kroz kombinaciju političkih interesa, sigurnosnih strategija i međunarodnog utjecaja.
Jedan od ključnih elemenata politike UAE jeste snažno protivljenje političkom islamu. Emirati ovu ideologiju vide kao egzistencijalnu prijetnju stabilnosti svojih monarhijskih sistema. Kao rezultat toga, razvili su široku strategiju koja uključuje unutrašnje represivne mjere, ali i vanjsku kampanju usmjerenu na diskreditaciju političkog islama u međunarodnom prostoru. Analitičari ističu da se ova strategija često oslanja na postojeće islamofobne narative na Zapadu, koje Emirati dodatno pojačavaju i instrumentaliziraju .
Obrnuti orijentalizam
Koncept tzv. „obrnutog orijentalizma“ posebno je važan za razumijevanje ovog fenomena. To je ustvari savremeni koncept u okviru postkolonijalne studije koji opisuje situaciju u kojoj akteri izvan Zapada preuzimaju i koriste zapadne stereotipe o Istoku – posebno o islamu i muslimanskim društvima – kako bi ostvarili vlastite političke, ideološke ili geopolitičke ciljeve. Ovaj pojam se razvija kao nadogradnja klasične teorije Orijentalizam koju je formulirao Edward Said, a koja objašnjava kako je Zapad historijski konstruirao sliku Istoka kao egzotičnog, zaostalog i potencijalno opasnog prostora.
Dok je Said analizirao odnos moći između Zapada i Istoka, obrnuti orijentalizam ukazuje na kompleksniju dinamiku u kojoj elite iz određenih nezapadnih država aktivno učestvuju u reprodukciji tih istih stereotipa. U tom kontekstu, one ne djeluju kao pasivne žrtve diskursa, već kao njegovi aktivni korisnici. Ovaj fenomen se najčešće povezuje s političkim strategijama država koje žele legitimirati svoju vlast ili osigurati podršku međunarodnih partnera.
Jedan od ključnih mehanizama obrnutog orijentalizma jeste predstavljanje određenih oblika religijskog ili političkog identiteta kao prijetnje stabilnosti. Na primjer, politički islam se u nekim narativima prikazuje kao inherentno radikalan ili nespojiv s modernim društvom. Takvo pojednostavljeno prikazivanje često zanemaruje raznolikost unutar muslimanskih zajednica i različite interpretacije religije. Međutim, kada takve narative preuzmu i promoviraju vlasti u pojedinim državama, oni postaju alat za suzbijanje opozicije i opravdavanje restriktivnih politika.
Obrnuti orijentalizam također igra važnu ulogu u međunarodnim odnosima. Države koje se predstavljaju kao “braneći bedem” protiv ekstremizma mogu time privući političku, ekonomsku ili vojnu podršku zapadnih zemalja. U tom procesu, naglašavanje prijetnji povezanih s islamom ili Bliskim istokom može dovesti do dodatnog učvršćivanja negativnih stereotipa na globalnom nivou. Drugim riječima, narativi koji su prvobitno nastali u kolonijalnom kontekstu sada se recikliraju i koriste u savremenim geopolitičkim strategijama.
Mediji i think tankovi imaju značajnu ulogu u širenju obrnutog orijentalizma. Kroz izvještaje, analize i komentare, oni mogu pojačati određene perspektive i utjecati na javno mnijenje. U digitalnom dobu, društvene mreže dodatno ubrzavaju širenje takvih narativa, često bez dovoljno kritičke provjere. Kao rezultat toga, granica između legitimne sigurnosne zabrinutosti i generalizirajućih, stereotipnih prikaza postaje sve nejasnija.
Važno je naglasiti da obrnuti orijentalizam ne znači jednostavno “kopiranje” zapadnih stavova. Radi se o selektivnom preuzimanju i prilagođavanju tih ideja u skladu s lokalnim interesima. U nekim slučajevima, vlasti koriste retoriku modernizacije i borbe protiv ekstremizma kako bi ograničile političke slobode, dok istovremeno grade imidž progresivnih partnera na međunarodnoj sceni. Ova dvostruka strategija omogućava im da balansiraju između unutrašnje kontrole i vanjske legitimnosti.
Kritičari ovog fenomena upozoravaju na njegove dugoročne posljedice. Širenje pojednostavljenih i negativnih predstava o islamu može doprinijeti porastu nepovjerenja, diskriminacije i društvenih podjela, kako na Zapadu tako i u samim muslimanskim društvima. Osim toga, takvi narativi mogu otežati razvoj inkluzivnih političkih sistema i ograničiti prostor za pluralizam i dijalog.
Pored ideološke dimenzije, značajnu ulogu igra i geopolitički interes. UAE su tokom posljednje decenije razvili aktivnu vanjsku politiku usmjerenu na suzbijanje političkog islama u regionu i šire. To uključuje podršku režimima i akterima koji se suprotstavljaju islamskim pokretima, kao i lobiranje u zapadnim zemljama da usvoje slične stavove. Prema izvještajima, Emirati su nastojali utjecati na evropske politike i javno mnijenje kroz think tankove, medije i političke veze.
Jedan od najkontroverznijih aspekata ove politike odnosi se na navodne veze između UAE i desničarskih pokreta u Evropi. Analize sugeriraju da su Emirati razvijali kontakte s političarima i aktivistima koji su poznati po antiislamskim stavovima, nastojeći osigurati saveznike u borbi protiv političkog islama. Ovakva saradnja tumači se kao pragmatična strategija – podrška akterima koji, iako ideološki različiti, dijele zajednički cilj suzbijanja islamističkih pokreta .
Navest ćemo jedan primjer. Mreža evropskih novinara – European Investigative Collaborations u istrazi pod nazivom Tajne Abu Dhabija otkrili su da su tajne službe Emirata angažirale 2017. godine Alp Services – švicarsku firmu specijaliziranu za kampanje lažnih optužbi, širenje dezinformacija i kreiranje lažnih naloga – kako bi špijunirale, između ostalih, i evropske građane. Alp Services je nezakonito dijelio imena hiljada evropskih građana s emiratskim obavještajnim službama. Organizacije, političari i aktivisti u 18 evropskih zemalja bili su meta i diskreditirani povezivanjem s radikalnom islamističkom mrežom, iako su te tvrdnje bile neutemeljene. Ova kampanja narušila je njihov ugled i doprinijela porastu nepovjerenja prema muslimanima i islamu.
Neki izvori idu i dalje, tvrdeći da su Emirati finansijski ili institucionalno podržavali inicijative koje su doprinijele širenju islamofobnih narativa u Evropi, posebno u zemljama poput Francuske. Prema tim tvrdnjama, kroz medijske projekte, istraživačke institucije i političke kampanje promovirane su ideje koje prikazuju islam kao prijetnju evropskim društvima . Iako su ove tvrdnje predmet rasprave i nisu uvijek jednoznačno potvrđene, one ukazuju na percepciju UAE kao važnog aktera u ovom prostoru.
Važno je naglasiti da se ova politika ne može posmatrati izolirano od unutrašnjih dinamika UAE. Država ima stroge zakone protiv diskriminacije i formalno se zalaže za vjersku toleranciju . Istovremeno, postoje izvještaji o represiji prema određenim muslimanskim grupama, posebno onima koje se povezuju s političkim aktivizmom ili opozicijom. Ova kontradikcija – između promocije tolerancije i suzbijanja određenih oblika religijskog izražavanja – dodatno komplikuje razumijevanje uloge UAE u globalnim procesima islamofobije.
Također, međunarodni diskurs UAE često uključuje retoriku borbe protiv ekstremizma i promocije „umjerenog islama“. Iako ovaj pristup ima podršku dijela međunarodne zajednice, kritičari tvrde da se granica između borbe protiv ekstremizma i stigmatizacije šire muslimanske populacije često briše. Kada se različiti oblici političkog ili društvenog angažmana muslimana označavaju kao prijetnja, to može doprinijeti širenju islamofobnih stavova, posebno u kontekstima gdje takvi narativi već postoje.
Ne treba zanemariti ni ulogu medija i informacionih kampanja. U savremenom digitalnom okruženju, narativi se brzo šire preko društvenih mreža, think tankova i međunarodnih medijskih platformi. Postoje upozorenja o koordiniranim mrežama koje djeluju u Evropi i koje su povezane s interesima zaljevskih država, uključujući UAE, s ciljem oblikovanja javnog diskursa o islamu i muslimanima . Takve aktivnosti dodatno doprinose polarizaciji i jačanju nepovjerenja.
Ipak, važno je pristupiti ovoj temi s oprezom.Ne možemo svu krivicu za porast islamofobije svaliti na Emirate ili ostale arapske monarhije ili isključivo na zapadne zemlje. Štaviše, obje strane,kako zapadne tako i ove arapsko-monarhističke, su saradnici – svaka iz svojih razloga – u proizvodnji i širenju islamofobnih saržaja.
Dok Emirati sebe predstavljaju kao promotore stabilnosti i umjerenosti, njihova politika prema političkom islamu i aktivnosti u međunarodnom prostoru izazivaju zabrinutost kod dijela analitičara i organizacija.
Ekskluzivno PISjournal
