PISjournal – Tokom posljednje četiri decenije, jedna od najvažnijih pretpostavki koja je dominirala međunarodnom političkom ekonomijom bila je da će ekonomska globalizacija, liberalizacija trgovine i širenje globalnih proizvodnih lanaca postepeno oslabiti geopolitičku logiku klasičnih rivalstava.
Od 1990-ih godina mnogi zapadni teoretičari vjerovali su da je era merkantilističkih država završena te da će logika globalnog tržišta zamijeniti konkurenciju zasnovanu na akumulaciji nacionalne moći.
Međutim, događaji posljednjih godina, posebno uspon Donalda Trumpa u Sjedinjenim Američkim Državama, pokazali su da svjetska ekonomija ne samo da se nije udaljila od geopolitike, već se ponovo vraća klasičnim obrascima politike zasnovane na moći. Ono što danas posmatramo u globalnoj ekonomiji predstavlja svojevrsnu obnovu merkantilizma u novom obliku; merkantilizma koji se ovaj put ne pojavljuje u sedamnaestom stoljeću, već u eri globalnih lanaca snabdijevanja, naprednih tehnologija i geoekonomske konkurencije.
Klasični merkantilizam počivao je na pretpostavci da je ekonomska moć direktno sredstvo za povećanje političke i vojne moći država. U tom pogledu slobodna trgovina nije vrijednost sama po sebi, već instrument podređen nacionalnim interesima. Država stoga mora kroz protekcionizam, kontrolu vanjske trgovine, jačanje domaće industrije i ograničavanje konkurenata povećavati svoj nacionalni višak moći. Iako su se nakon Drugog svjetskog rata Sjedinjene Američke Države predstavljale kao predvodnik poretka slobodne trgovine, Trumpove politike pokazale su da se čak i glavni hegemon liberalnog poretka, u uslovima relativnog opadanja moći, vraća merkantilističkim obrascima.
Tokom svog prvog predsjedničkog mandata Trump je praktično doveo u pitanje mnoge temelje liberalnog ekonomskog poretka. Za razliku od prethodnih američkih predsjednika, slobodnu trgovinu nije smatrao izvorom američke moći, već uzrokom industrijskog slabljenja i transfera bogatstva prema konkurentima, posebno Kini. Prema Trumpovom shvatanju, ekonomska globalizacija oslabila je američku industriju, erodirala industrijsku srednju klasu i pretvorila trgovinski deficit Washingtona u instrument za jačanje geopolitičkih rivala. Zbog toga je njegova ekonomska politika bila zasnovana na svojevrsnom „ekonomskom nacionalizmu“, čiji je cilj bio povratak industrijskih i proizvodnih kapaciteta unutar SAD-a.
U tom okviru, trgovinski rat protiv Kine predstavlja najvažniji primjer povratka američkog merkantilizma. Trumpova administracija uvela je visoke carine na stotine milijardi dolara kineske robe nastojeći promijeniti trgovinski balans u korist Sjedinjenih Država. Ova politika nije bila samo ekonomski spor, već dio šire strategije obuzdavanja kineskog uspona. Trump je jasno shvatio da Kina više nije samo trgovinski partner, već strukturni rival Sjedinjenih Država u međunarodnom sistemu. Zbog toga je Washington pokušao koristiti ekonomske instrumente kako bi ograničio tehnološki i industrijski razvoj Pekinga.
Trumpizam se, zapravo, može posmatrati kao spoj geopolitike i ekonomije. U Trumpovom pogledu, slobodna trgovina je poželjna samo ukoliko povećava američku moć; ako doprinosi jačanju strateških konkurenata, mora biti ograničena. To je upravo merkantilistička logika koja ekonomiju podređuje rivalstvu velikih sila. Zbog toga su tokom Trumpovog mandata pojmovi poput „sigurnosti lanaca snabdijevanja“, „industrijske nezavisnosti“, „vraćanja proizvodnje u zemlju“ i „zaštite strateških industrija“ ponovo postali dio zvaničnog američkog političkog diskursa.
Jedna od najvažnijih posljedica ove promjene bilo je postepeno slabljenje globalnog sistema slobodne trgovine. Svjetska trgovinska organizacija, koja je nekada simbolizirala liberalni ekonomski poredak, značajno je oslabljena tokom Trumpove ere. Ignorišući multilateralna pravila, Washington je preferirao jednostrane mjere i carinsku politiku. Time je postalo jasno da ni same Sjedinjene Države više ne vjeruju u ekonomski globalizam karakterističan za devedesete godine. Trump je, zapravo, bio prvi američki predsjednik nakon Hladnog rata koji je otvoreno izjavio da američki nacionalni interes ima prednost nad svakom obavezom prema globalnom poretku.
Međutim, još važnije je to što trumpizam nije bio samo privremeno odstupanje u američkoj politici, već znak duboke strukturne promjene u međunarodnoj političkoj ekonomiji. Čak i nakon završetka Trumpovog mandata, mnoge njegove protekcionističke politike nastavile su da postoje. Administracija Joea Bidena, uprkos drugačijoj retorici, zadržala je značajan dio tehnoloških ograničenja prema Kini, podršku domaćim industrijama i politiku reindustrijalizacije. To pokazuje da povratak merkantilizma nije samo rezultat Trumpove ličnosti, već posljedica dublje krize američke hegemonije.
U trenutku kada je Kina postala globalni proizvodni centar i vodeći akter u novim tehnologijama, Sjedinjene Države više ne mogu, kao tokom devedesetih godina, oslanjati svoju moć isključivo na finansijske i uslužne prednosti. Zbog toga se američka država ponovo okreće aktivnoj intervenciji u ekonomiji, podršci strateškim industrijama i kontroli tehnoloških lanaca. Ova transformacija može se opisati kao prelazak sa „liberalne globalizacije“ na „sigurnosnu geoekonomiju“, stanje u kojem globalna ekonomija sve više postaje podređena nacionalnoj sigurnosti i rivalstvu velikih sila.
Trumpove politike također su imale široke posljedice po strukturu svjetske ekonomije. Jedan od najvažnijih rezultata ovog procesa jeste slabljenje globalnih lanaca snabdijevanja i kretanje prema regionalizaciji ekonomije. Velike zapadne kompanije danas više nego ranije razmišljaju o premještanju proizvodnih kapaciteta iz Kine, diverzifikaciji ekonomskih partnera i smanjenju zavisnosti od geopolitičkih konkurenata. Koncepti poput „friend-shoringa“ i „reshoringa“, koji su danas široko prisutni u američkoj ekonomskoj terminologiji, zapravo ukazuju na postepeni kraj ere neograničene globalizacije.
Iz teorijske perspektive, povratak merkantilizma može se posmatrati kao znak neuspjeha pojedinih pretpostavki ekonomskog liberalizma. Liberalni teoretičari vjerovali su da će međusobna ekonomska zavisnost obuzdati geopolitička rivalstva. Međutim, iskustvo Sjedinjenih Država i Kine pokazalo je da ekonomska međuzavisnost ne samo da nije spriječila konkurenciju velikih sila, već je sama postala glavno bojno polje tog rivalstva. Danas tehnologija, energija, poluprovodnici, umjetna inteligencija i trgovinski putevi predstavljaju nove dimenzije geopolitičke konkurencije.
Ipak, Trumpove politike sadržavale su i ozbiljne kontradikcije. Nastojao je oživjeti američku industriju protekcionističkim instrumentima, ali je istovremeno izazvao značajnu nestabilnost u globalnoj ekonomiji. Carinski ratovi, rast proizvodnih troškova, nesigurnost na tržištima i slabljenje međunarodnih institucija bili su među posljedicama ovog pristupa. Osim toga, Trump je vjerovao da ekonomski pritisak sam po sebi može obnoviti američku nadmoć, dok realnost međunarodnog sistema pokazuje da je premještanje centra moći prema Istočnoj Aziji dugoročan i strukturni proces koji se ne može zaustaviti samo trgovinskim carinama.
Povratak američkog merkantilizma ima dva važna značenja. Prvo, liberalni globalni poredak, kojem su Sjedinjene Države decenijama pretendovale biti lider, danas prolazi kroz duboku unutrašnju krizu. Drugo, svijet ulazi u eru u kojoj će ekonomija i sigurnost biti povezaniji nego ikada ranije. U takvim okolnostima uspješnije će biti one države koje uspiju povezati geopolitičke kapacitete, industrijsku moć, tehnološku nezavisnost i ekonomsku otpornost.
Drugim riječima, nova era globalne ekonomije više nije samo era slobodnih tržišta; ona je era rivalstva velikih država za kontrolu tehnologije, proizvodnih lanaca i strateških resursa. Trump možda nije započeo ovaj proces, ali je bez sumnje jedan od njegovih najvidljivijih simbola. Njegov politički projekat predstavlja povratak merkantilizma u svjetsku politiku i potvrđuje da politička moć, na kraju, i dalje stoji iznad globalne ekonomije.
Ekskluzivno PISjournal
