Belmin Herić
PISjournal – Petog juna 2017. godine, Bliski istok je utonuo u jednu od najozbiljnijih i najdubljih političkih i diplomatskih kriza od osnivanja Vijeća za saradnju u Zaljevu (GCC) 1981. godine. U ranim jutarnjim satima tog sudbonosnog ponedjeljka, Saudijska Arabija, Ujedinjeni Arapski Emirati, Bahrein i Egipat koordinirano su objavili potpunu obustavu svih diplomatskih odnosa s Katarom, pokrenuvši lavinu događaja koji će trajno promijeniti geopolitičku sliku regije.
Ono što je na prvi pogled regionalnim posmatračima izgledalo kao prolazna diplomatska nesuglasica unutar arapske porodice, ubrzo se pretvorilo u sveobuhvatnu ekonomsku, trgovinsku i saobraćajnu blokadu bez presedana u modernoj historiji ovog dijela svijeta. Kopnene granice su zatvorene u roku od nekoliko sati, zračni prostori su ekspresno blokirani za sve katarske avione, a pomorske rute su preusmjerene, ostavljajući ovu malu poluotočnu državu u stanju potpune geografske izolacije od njenih direktnih susjeda.
Optužbe koje su iznesene na račun zvanične Dohe bile su izuzetno teške, direktne i politički zapaljive: finansiranje i podržavanje međunarodnog terorizma, pružanje utočišta i medijskog prostora ekstremističkim grupama poput Muslimanske braće, Hamasa i Al-Kaide, te održavanje nedopustivo bliskih političkih i ekonomskih odnosa s regionalnim rivalom Rijada – Islamskom Republikom Iran. Za Katar, malu ali enormno bogatu državu koja drži treće najveće svjetske rezerve prirodnog plina, ovaj koordinirani potez susjednih zemalja predstavljao je egzistencijalnu prijetnju, direktan napad na državni suverenitet i pokušaj prisilnog uvođenja vanjskog tutorstva nad njegovom unutrašnjom i vanjskom politikom. Ova blokada, koja je trajala dugih tri i po godine, ne samo da je duboko podijelila arapski svijet i razorila decenijama građeni mit o zaljevskom jedinstvu, već je pokrenula i masovno preoblikovanje ekonomskih ruta, savezništava i odbrambenih strategija u cijelom Zaljevu, ostavljajući dugoročne posljedice koje se osjećaju i danas.
Korijeni neslaganja i trinaest nemogućih zahtjeva Kvarteta
Razlozi za ovako radikalan i agresivan potez četveročlanog bloka, koji je u međunarodnoj javnosti postao poznat pod nazivom Kvartet, nisu se pojavili preko noći niti su bili refleks samo trenutnih političkih nesuglasica. Oni su zapravo bili kulminacija višedecenijskog tinjanja nezadovoljstva i rivalstva koje je pratilo uspon Katara kao nezavisnog i uticajnog aktera na globalnoj sceni. Od sredine devedesetih godina prošlog vijeka, pod vizionarskim vodstvom emira Hamada bin Khalife Al Thanija, Katar je počeo voditi izuzetno ambicioznu i autonomnu vanjsku politiku koja je često svjesno odudarala od strogog regionalnog konsenzusa predvođenog Saudijskom Arabijom. Ključni instrument te politike bila je satelitska medijska mreža Al Jazeera, osnovana 1996. godine, koja je revolucionizirala medijski prostor arapskog svijeta. Pružajući platformu za oštru kritiku arapskih autokratskih režima i otvarajući prostor za glasove političkog islama i opozicije, Al Jazeera je postala trn u oku susjednih monarhija koje su u njoj vidjele opasan instrument za destabilizaciju i podrivanje vlastitog legitimiteta.
Situacija je dostigla tačku ključanja tokom Arapskog proljeća 2011. godine, kada su masovni narodni ustanci uzdrmali temelje starih režima u Tunisu, Egiptu, Libiji i Siriji. Dok su Rijad i Abu Dabi u ovim revolucijama vidjeli smrtnu opasnost za regionalni status quo i monarhistički poredak, Doha je otvoreno podržavala reformske procese i islamističke pokrete, vjerujući da su oni legitimna i neizbježna budućnost Bliskog istoka. Tri sedmice nakon uvođenja blokade 2017. godine, Kvartet je preko posrednika iz Kuvajta uputio Kataru listu od trinaest ultimativnih zahtjeva koji su trebali poslužiti kao jedini uslov za ukidanje sankcija. Ti zahtjevi su bili formulisani tako da bi njihovo ispunjenje značilo dobrovoljno odricanje od državnog suvereniteta: tražilo se hitno gašenje kompletne mreže Al Jazeera i njenih partnerskih medija, trenutno zatvaranje novoizgrađene turske vojne baze u predgrađu Dohe, drastično smanjenje diplomatskih i trgovinskih odnosa s Iranom, te potpuno prekidanje veza sa svim političkim organizacijama koje su te četiri zemlje proglasile terorističkim, uz obavezu da Katar redovno podnosi izvještaje o svojoj usklađenosti s ovim zahtjevima u narednih deset godina. Rok za bezuslovno prihvatanje ove liste bio je samo deset dana. Katarske vlasti, predvođene mladim emirom Tamimom bin Hamadom Al Thanijem, ove su zahtjeve glatko i odlučno odbile, ocjenjujući ih kao neprihvatljiv ultimatum koji direktno krši međunarodno pravo i ima za cilj potpuno potčinjavanje vanjske politike Dohe interesima njenih većih susjeda.
Od prvobitnog šoka do ekonomske samodostatnosti i novih ruta
Prvih nekoliko dana nakon uvođenja blokade donijeli su ozbiljan logistički i psihološki šok za stanovništvo i privredu Katara. S obzirom na to da je ova država do tog trenutka uvozila više od osamdeset posto svojih prehrambenih proizvoda i osnovnih potrepština preko jedine kopnene granice sa Saudijskom Arabijom, preko graničnog prijelaza Abu Samra, naglo zatvaranje tog koridora izazvalo je trenutne scene panike u marketima širom Dohe, gdje su građani u strahu od nestašica grozničavo kupovali zalihe vode i hrane. Međutim, inicijalna panika je trajala izuzetno kratko, jer je državni aparat Katara reagovao brzinom i efikasnošću koja je iznenadila i same autore blokade. Koristeći enormno finansijsko bogatstvo akumulirano u državnom fondu Qatar Investment Authority, koji raspolaže stotinama milijardi dolara, vlada je u roku od samo nekoliko sati pokrenula masovni zračni i pomorski most za hitno snabdijevanje zemlje. Avioni nacionalne kompanije Qatar Airways počeli su neprekidno letjeti prema Turskoj, Iranu i Azerbejdžanu, dopremajući tone svježeg mlijeka, voća, povrća i suhomesnatih proizvoda na police katarskih trgovina, čime je u potpunosti amortizovan početni udar na tržište.
Istovremeno, ekonomske i transportne rute su trajno redefinisane u hodu. Do juna 2017. godine, većina katarskog pomorskog uvoza išla je preko gigantske regionalne luke Jebel Ali u Dubaiju, odakle se roba manjim brodovima prevozila do Dohe. Nakon uvođenja blokade, ta ruta je postala trajno nedostupna, pa je Katar ekspresno preusmjerio svoje pomorske operacije prema strateškim lukama u Omanu (poput Sohara i Salalaha), kao i prema lukama u Indiji, Pakistanu i Kuvajtu. Ubrzan je i završetak radova na vlastitoj mega-luci Hamad, jednoj od najvećih na Bliskom istoku, čime je osigurana direktna veza sa globalnim pomorskim koridorima bez potrebe za posredovanjem susjednih zemalja. Možda najupečatljiviji i najrevolucionarniji simbol ove nevjerovatne ekonomske transformacije i otpornosti bio je projekat kompanije ‘Baladna’. Kako bi riješila problem dugoročne ovisnosti o uvozu mliječnih proizvoda, katarska vlada je organizovala neviđeni vazdušni transport hiljada visokoproduktivnih muznih krava iz Njemačke, Holandije i Sjedinjenih Američkih Država direktno u moderno izgrađene farme u katarskoj pustinji. Ovaj poduhvat, koji je u početku u stranim medijima dočekan sa skepticizmom, pokazao se kao ogroman uspjeh; u roku od samo godinu dana, Katar je ne samo postao potpuno nezavisan u proizvodnji mlijeka i mliječnih derivata, već je počeo i izvoziti ove proizvode na regionalna tržišta. Umjesto da poklekne pod ekonomskim pritiskom i finansijski iskrvari, Katar je iskoristio blokadu kao katalizator za sprovođenje radikalnih strukturnih reformi, postizanje prehrambene sigurnosti i razvoj domaće proizvodnje, transformišući svoju najveću geopolitičku ranjivost u dugoročni ekonomski trijumf.
Pokidane porodične veze i ljudska cijena političkog sukoba
Dok su se na makroekonomskom i vojnom planu nizali strateški potezi i analize, iza kulisa visoke politike odvijala se tiha ali duboka ljudska drama koja je ostavila trajne ožiljke na milionima stanovnika Arapskog poluotoka. Društva u zemljama Zaljeva nisu samo politički entiteti; ona su povezana vijekovnim zajedničkim naslijeđem, beduinskom tradicijom, zajedničkim plemenskim strukturama i, prije svega, gustim mrežama porodičnih i bračnih veza koje su decenijama slobodno funkcionisale bez obzira na državne granice. Odluka Saudijske Arabije, Ujedinjenih Arapskih Emirata i Bahreina da prekinu sve veze sa Katarom uključivala je i radikalnu naredbu kojom se svim katarskim državljanima nalaže da napuste teritorije ovih zemalja u roku od četrnaest dana, dok je istovremeno građanima ovih triju država pod prijetnjom strogih kazni i gubitka posla naređeno da se hitno vrate iz Katara.
Ova odluka je preko noći podijelila hiljade mješovitih porodica, stavljajući supružnike i roditelje pred nemoguć i okrutan izbor između lojalnosti sopstvenoj domovini i ljubavi prema porodici. Majke sa katarskim državljanstvom bile su prisiljene da se odvoje od svoje djece koja su imala državljanstvo UAE ili Saudijske Arabije, muževi nisu mogli posjećivati svoje bolesne supruge, a hiljadama studenata iz Katara koji su studirali na univerzitetima u Dubaiju ili Rijadu naprasno je zabranjen pristup predavanjima, čime su im uništene godine truda. Pored toga, blokada je donijela i teške vjerske implikacije; katarskim hodočasnicima je drastično otežano obavljanje svetih islamskih dužnosti – Hadža i Umre u Meki, što je Doha osudila kao nedopustivu politizaciju religije. Čak su i društvene mreže postale polje progona, pa su tako UAE uvele drakonske zakone prema kojima je bilo kakvo izražavanje simpatija ili suosjećanja sa Katarom na internetu kažnjavano višegodišnjim zatvorskim kaznama. Ovaj period izolacije pokazao je da politički sukobi elita mogu u sekundi uništiti decenijama građeno međusobno povjerenje običnih ljudi, ostavljajući u amanet generacijama koje dolaze duboki osjećaj nepravde i povrijeđenosti.
Geopolitički šah i uloga regionalnih i globalnih sila
Kriza u Zaljevu je od samog početka prerasla lokalne okvire, postajući ključno polje nadmetanja i preslagivanja odnosa među velikim svjetskim i regionalnim silama. Sjedinjene Američke Države su se našle u izuzetno kompleksnoj i diplomatski neugodnoj situaciji koja je reflektovala unutrašnje podjele u administraciji tadašnjeg predsjednika Donalda Trumpa. U prvim danima krize, Trump je putem društvenih mreža otvoreno podržao akciju Saudijske Arabije i UAE, sugerišući da je njegova posjeta Rijadu inspirisala ove zemlje na obračun sa Katarom. Međutim, ova podrška izazvala je duboku zabrinutost u američkom Pentagonu. Naime, u Kataru se nalazi vojna baza Al Udeid, najveći američki vojni objekat na Bliskom istoku, u kojem je stacionirano preko deset hiljada američkih vojnika i koji služi kao sjedište Centralne komande (CENTCOM). Tadašnji državni sekretar Rex Tillerson i ministar odbrane James Mattis uložili su ogromne napore kako bi ublažili Trumpovu retoriku, nakon čega je Washington zauzeo neutralniju poziciju, pozivajući na dijalog.
Istovremeno, regionalne sile su iskoristile ovaj vakuum kako bi ojačale svoj uticaj. Turska, pod vodstvom predsjednika Recepa Tayyipa Erdogana, odigrala je ključnu ulogu u odvraćanju potencijalne vojne intervencije na Katar; turski parlament je po hitnom postupku ratifikovao sporazum o odbrani i poslao dodatne trupe u bazu u Dohi, šaljući jasan signal Kvartetu da bi vojni napad na Katar značio i direktan sukob sa Ankarom. Islamska Republika Iran je takođe mudro iskoristila priliku, otvorivši svoj zračni prostor za avione Qatar Airwaysa, što je Dohi omogućilo da preživi blokadu neba, iako uz plaćanje stotina miliona dolara godišnjih taksi Teheranu. To je postiglo kontraefekat od onoga što je Kvartet želio – umjesto izolacije Irana, kriza je Katar logistički gurnula bliže Teheranu. S druge strane, Kuvajt i Oman su tokom cijelog sukoba zadržali strogu neutralnost, djelujući kao neumorni diplomatski posrednici čiji su napori spriječili totalni raspad Vijeća za saradnju u Zaljevu.
Sporazum iz Al-Ule i trijumf pragmatične diplomatije
Nakon više od tri i po godine iscrpljujućeg političkog, ekonomskog i medijskog rata, postalo je potpuno očigledno da strategija maksimalnog pritiska i izolacije protiv Katara nije ostvarila niti jedan od svojih primarnih ciljeva. Katar nije ispunio nijedan od trinaest ultimativnih zahtjeva Kvarteta: Al Jazeera je nastavila emitovati svoj program, turska vojna baza je proširena, a odnosi s Iranom su postali još bliži usred zajedničkih ekonomskih potreba. Umjesto da bude slomljen, Katar je demonstrirao nevjerovatnu otpornost, ojačao međunarodne saveze s zapadnim silama i nesmetano nastavio sa pripremama za organizaciju Svjetskog prvenstva u fudbalu 2022. godine, koje je za Dohu predstavljalo projekat od najvećeg nacionalnog ponosa. Promjena političke klime u Washingtonu krajem 2020. godine, dolaskom administracije Joea Bidena, te spoznaja u Rijadu da unutrašnji sukobi samo slabe arapski blok naspram Irana, stvorili su uslove za diplomatski uzmak.
Ključni preokret dogodio se na 41. samitu Vijeća za saradnju u Zaljevu, održanom 5. januara 2021. godine u istorijskom saudijskom pustinjskom gradu Al-Uli. Tamo je potpisana istorijska Deklaracija iz Al-Ule, kojom je zvanično i bezuslovno okončana blokada Katara. Slika koja je obilježila taj istorijski dan bio je srdačan zagrljaj na aerodromskoj pisti između saudijskog prestolonasljednika Mohammeda bin Salmana i katarskog emira Tamima bin Hamada Al Thanija. Taj trenutak je označio formalni kraj najintenzivnije diplomatske krize u modernoj istoriji Zaljeva. Kopnene, zračne i pomorske granice su odmah otvorene, ekonomske sankcije su ukinute, a diplomatske misije su postepeno počele sa obnavljanjem punih bilateralnih odnosa, vraćajući regiju u stanje normalizacije.
Trajne pouke i novo geopolitičko lice Arapskog poluotoka
Četvorogodišnja kriza i blokada Katara ostaju zapisane u analima moderne istorije kao klasična i izuzetno poučna studija o granicama ekonomske i političke prisile u savremenim međunarodnim odnosima. Ovaj sukob je pokazao da u eri duboke globalne ekonomske uvezanosti, posjedovanje ključnih energetskih resursa – kao što je katarski prirodni plin – pruža državi neprobojan štit od spoljnih pritisaka. Tokom cijelog trajanja blokade, katarski prirodni plin je bez ijednog dana prekida nesmetano tekao kroz podvodni plinovod ‘Dolphin’ direktno u Ujedinjene Arapske Emirate, opskrbljujući ovu zemlju električnom energijom i pokazujući da su ekonomski interesi često važniji od najžešćih političkih neprijateljstava.
Katar je iz ove višegodišnje izolacije izašao neuporedivo snažniji, kohezivniji i zreliji nego što je bio u junu 2017. godine. Zemlja je postigla visok nivo nacionalne homogenosti, ojačala povjerenje građana u vladajuću dinastiju, razvila sopstvenu poljoprivrednu bazu te izgradila otporan finansijski sistem. S druge strane, povjerenje unutar samog Vijeća za saradnju u Zaljevu pretrpjelo je ozbiljne poremećaje; svijest o tome da najbliži susjedi mogu preko noći uvesti potpunu blokadu trajno je promijenila percepciju sigurnosti. Sve zemlje Zaljeva su nakon ove krize počele ozbiljnije raditi na diversifikaciji svojih strateških partnerstava. Sukob koji je započeo dramatičnim ultimatumima na kraju je završio pragmatičnim kompromisom, ostavljajući Bliski istok u novoj realnosti u kojoj se suverenitet i pravo na vođenje autonomne vanjske politike manjih država moraju uvažavati kao fundament dugoročne regionalne stabilnosti.
Ekskluzivno PISjournal
