Dr Jason Hickel, Dylan Sullivan, Omer Tayyab
PISjournal – Sjedinjene Američke Države i Evropa već dugo koriste jednostrane sankcije kao alat imperijalne moći, kako bi disciplinovale, pa čak i uništile vlade Globalnog Juga koje žele da se oslobode zapadne dominacije, zacrtaju nezavisan put i uspostave bilo kakav značajan suverenitet.
Tokom 1970-ih, u prosjeku je oko 15 zemalja bilo pod jednostranim sankcijama Zapada u bilo kojoj godini. U mnogim slučajevima, ove sankcije su imale za cilj da uguše pristup finansijama i međunarodnoj trgovini, destabilizuju industrije i rasplamsaju krize kako bi izazvale kolaps država.
Naprimjer, kada je popularni socijalista Salvador Allende izabran na vlast u Čileu 1970. godine, američka vlada je nametnula brutalne sankcije toj zemlji. Na sastanku u Bijeloj kući u septembru 1970. godine, američki predsjednik Richard Nixon objasnio je da je cilj bio da se „natjera (čileanska) ekonomija da vrišti“. Historičar Peter Kornbluh opisuje sankcije kao „nevidljivu blokadu“ koja je Čile odvojila od međunarodnih finansija, stvorila društvene nemire i utrla put puču koji su podržale SAD, a kojim je uspostavljena brutalna desničarska diktatura Augusta Pinocheta.
Od tada, SAD i Evropa su dramatično povećale upotrebu sankcija. Tokom 1990-ih i 2000-ih, u prosjeku je 30 zemalja bilo pod jednostranim sankcijama Zapada u bilo kojoj godini. A sada, od 2020-ih, taj broj je veći od 60 – što je izrazito visok udio zemalja globalnog Juga.
Sankcije često imaju ogromne ljudske žrtve. Naučnici su to pokazali u nekoliko poznatih slučajeva, kao što su američke sankcije protiv Iraka 1990-ih koje su dovele do široko rasprostranjene pothranjenosti, nedostatka čiste vode i nestašice lijekova i električne energije. U novije vrijeme, američki ekonomski rat protiv Venecuele rezultirao je teškom ekonomskom krizom, a jedna studija procjenjuje da su sankcije uzrokovale 40.000 dodatnih smrtnih slučajeva u samo jednoj godini, od 2017. do 2018. godine.
Do sada su istraživači nastojali razumjeti ljudske posljedice sankcija od slučaja do slučaja. To je težak posao i može nam dati samo djelimičnu sliku. Ali to se promijenilo s novim istraživanjem objavljenim ove godine u časopisu The Lancet Global Health, koje nam prvi put daje globalni pogled. Studija, koju predvodi ekonomista Francisco Rodriguez sa Univerziteta u Denveru, izračunava ukupan broj dodatnih smrtnih slučajeva povezanih s međunarodnim sankcijama od 1970. do 2021. godine.
Rezultati su zapanjujući. U svojoj centralnoj procjeni, autori otkrivaju da su jednostrane sankcije koje su SAD i EU nametnule od 1970. godine povezane s 38 miliona smrtnih slučajeva. U nekim godinama, tokom 1990-ih, ubijeno je više od milion ljudi. U 2021. godini, godini s najnovijim podacima, sankcije su uzrokovale više od 800.000 smrtnih slučajeva.
Prema ovim rezultatima, svake godine od sankcija pogine nekoliko puta više ljudi nego što ih pogine kao direktne žrtve rata (u prosjeku oko 100.000 ljudi godišnje). Više od polovine žrtava su djeca i starije osobe, osobe koje su najosjetljivije na pothranjenost. Studija pokazuje da su, samo od 2012. godine, sankcije ubile više od milion djece.
Glad i oskudica nisu slučajni nusprodukt zapadnih sankcija; oni su ključni cilj. To je jasno iz memoranduma State Departmenta napisanog u aprilu 1960. godine, koji objašnjava svrhu američkih sankcija protiv Kube. U memorandumu se navodi da Fidel Castro – i revolucija u širem smislu – uživaju široku popularnost na Kubi. Tvrdi se da „treba odmah poduzeti sva moguća sredstva kako bi se oslabio ekonomski život Kube“, „uskraćivanjem novca i zaliha Kubi, smanjenjem monetarnih i realnih plata, izazivanjem gladi, očaja i svrgavanjem vlade“.
Moć zapadnih sankcija zavisi od njihove kontrole nad svjetskim rezervnim valutama (američkim dolarom i eurom), njihove kontrole nad međunarodnim platnim sistemima (SWIFT) i njihovog monopola nad esencijalnim tehnologijama (npr. sateliti, računarstvo u oblaku, softver). Ako zemlje globalnog Juga žele da zacrtaju nezavisniji put ka multipolarnom svijetu, morat će preduzeti korake kako bi ograničile svoju zavisnost u tim aspektima i tako se izolovale od negativnih reakcija. Nedavno iskustvo Rusije pokazuje da takav pristup može uspjeti.
Vlade mogu postići veću nezavisnost izgradnjom trgovinskih i razmjenskih linija Jug-Jug izvan osnovnih valuta, korištenjem regionalnog planiranja za razvoj potrebnih tehnologija i uspostavljanjem novih platnih sistema izvan zapadne kontrole. Zaista, nekoliko zemalja već poduzima korake u tom smjeru. Važno je napomenuti da novi sistemi koji su razvijeni u Kini (npr. CIPS za međunarodna plaćanja, BeiDou za satelite, Huawei za telekomunikacije) sada pružaju drugim zemljama globalnog Juga alternativne opcije koje mogu postati put izlaska iz zapadne zavisnosti i mreže sankcija.
Ovi koraci su neophodni za zemlje koje žele postići suveren razvoj, ali su također i moralni imperativ. Ne možemo prihvatiti svijet u kojem se svake godine ubija pola miliona ljudi kako bi se poduprla zapadna hegemonija. Međunarodni poredak koji se oslanja na ovu vrstu nasilja mora biti demontiran i zamijenjen.
