PISjournal – Sahel, široki pojas koji se prostire južno od Sahare, od Atlantskog okeana do Crvenog mora, posljednju deceniju predstavlja jedno od najnestabilnijih i sigurnosno najugroženijih područja svijeta.
Regija koja obuhvata države poput Malija, Burkine Faso, Nigera, Čada i dijelove Nigerije suočava se s eksplozijom nasilja koje se najčešće opisuje terminom „terorizam“, ali čiji su uzroci, struktura i posljedice daleko složeniji od pukog djelovanja oružanih ekstremističkih grupa. Terorizam u Sahelu nije izolirani fenomen, već proizvod dugotrajnog institucionalnog sloma, socioekonomske marginalizacije, vanjskih intervencija i klimatskih promjena.
Historijski i politički kontekst
Korijeni savremenog nasilja u Sahelu sežu u kolonijalno naslijeđe i način na koji su evropske sile, prije svega Francuska i Velika Britanija, konstruisale državne granice bez obzira na etničke, vjerske i društvene realnosti na terenu. Nakon formalne nezavisnosti, mnoge sahelske države ostale su slabe, centralizirane i odvojene od ruralnog stanovništva. Državne institucije često su percipirane kao represivne, korumpirane i nepravedne, naročito među perifernim zajednicama.
Ova institucionalna slabost dodatno je produbljena strukturnim prilagođavanjima nametnutim tokom 1980-ih i 1990-ih godina, koja su značajno smanjila kapacitete država u pružanju osnovnih usluga poput obrazovanja, zdravstva i sigurnosti. U takvom vakuumu, oružane grupe su se pojavile kao alternativni centri moći.
Uspon oružanih ekstremističkih grupa
Savremeni terorizam u Sahelu najčešće se povezuje s grupama koje se formalno ili ideološki vežu za Al-Kaidu ili tzv. Islamsku državu. Među najpoznatijima su Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM), povezana s Al-Kaidom, te Islamska država u Velikoj Sahari (ISGS). Ipak, reduciranje problema na globalni džihadistički narativ često zamagljuje stvarne dinamike na terenu.
Za mnoge lokalne borce, motivacija nije ideološka, već pragmatična. Pristup oružju, prihodima, zaštiti i osjećaju pripadnosti često ima veću težinu od religijskog ekstremizma. Oružane grupe vješto eksploatiraju lokalne sporove oko zemlje, vode, stočnih puteva i političke reprezentacije, pretvarajući ih u nasilne sukobe.
Etničke tenzije i lokalni konflikti
Jedan od ključnih faktora eskalacije nasilja u Sahelu jesu neriješeni etnički i međuzajednički odnosi. Sukobi između nomadskih stočarskih zajednica, poput Fulana (Peul), i sjedilačkih poljoprivrednika često su pogrešno interpretirani kao isključivo vjerski. U stvarnosti, riječ je o borbi za resurse u kontekstu klimatskih promjena i slabljenja tradicionalnih mehanizama rješavanja sporova.
Državne sigurnosne snage nerijetko su optužene za kolektivno kažnjavanje i teška kršenja ljudskih prava, što dodatno radikalizira pogođene zajednice i gura ih u zagrljaj oružanih grupa koje se predstavljaju kao zaštitnici.
Klimatske promjene i ekonomska nesigurnost
Sahel je jedna od regija koje su najteže pogođene klimatskim promjenama. Dezertifikacija, neredovne padavine i učestale suše direktno ugrožavaju egzistenciju miliona ljudi. Gubitak tradicionalnih izvora prihoda povećava migracije, pojačava konkurenciju za resurse i slabi društvenu koheziju.
U takvom okruženju, terorističke grupe često nude finansijske poticaje, hranu ili sigurnost, čime se pozicioniraju kao racionalan izbor za mlade bez perspektive. Terorizam se, stoga, ne može razumjeti bez uvida u duboku ekonomsku nesigurnost koja prožima regiju.
Važnost osnivanja Alijanse država Sahela u borbi protiv terorizma
Uloga nove vlade Ibrahima Traoréa u Burkini Faso i vlade Assimija Goite u Maliju u borbi protiv terorizma u Sahelu je važan, ali kompleksan i kontraverzan aspekt regionalne bezbjednosne dinamike. Oba lidera nastupaju kao ključni akteri vojnog partnerstva koje pokušava odgovoriti na dugotrajnu prijetnju naoružanih islamističkih grupa, ali njihova strategija i efekti razlikuju se u praksi i percepciji.
Vlade Assimija Goite i Ibrahima Traoréa zajedno su potpisale osnivanje Alijanse država Sahela (Alliance of Sahel States – AES) zajedno sa Nigerom, političko-vojni savez kojim žele uspostaviti regionalnu autonomiju u borbi protiv terorizma. AES je formaliziran kao odgovor na dugotrajnu sigurnosnu krizu i povlačenje tradicionalnih međunarodnih partnera kao što su francuske snage, te naglasak stavlja na zajedničku vojnu strategiju i koordinaciju operacija protiv ekstremističkih grupa povezanih s Al-Ka’idom i Islamskom državom.
U okviru AES-a, tri zemlje su pokrenule zajednu vojnu jedinicu od oko 5.000 vojnika sa zadaćom da provodi operacije protiv terorističkih i oružanih grupa u prekograničnim područjima, te da unaprijedi koordinaciju obavještajnih, vazdušnih i kopnenih snaga. Ovo predstavlja značajan institucionalni korak u regionalnoj saradnji i prelazak sa unilateralnih napora na kolektivnu bezbjednosnu arhitekturu.
Uloga stranih intervencija
Međunarodni odgovor na terorizam u Sahelu bio je snažno militariziran. Francuske operacije Serval i Barkhane, prisustvo američkih snaga, kao i misije UN-a, imale su za cilj stabilizaciju regije i neutralizaciju ekstremističkih prijetnji. Međutim, rezultati su ostali ograničeni.
Mnogi stanovnici Sahela strane vojne misije doživljavaju kao produžetak kolonijalne dominacije, naročito u bivšim francuskim kolonijama. Vojne operacije često su bile fokusirane na eliminaciju vođa, bez rješavanja strukturnih uzroka nasilja. Povlačenje francuskih snaga iz Malija i Burkine Faso, te jačanje ruskog uticaja kroz privatne vojne kompanije, otvorili su novo poglavlje geopolitičkog nadmetanja, ali nisu donijeli stabilnost.
Humanitarne i regionalne posljedice
Terorizam u Sahelu ima razorne humanitarne posljedice. Milioni ljudi su interno raseljeni, stotine hiljada djece ostaju bez obrazovanja, a čitave regije postaju nedostupne humanitarnim organizacijama. Nestabilnost se prelijeva na susjedne zemlje, prijeteći destabilizacijom obalnih država Zapadne Afrike poput Benina, Toga i Obale Slonovače.
Sahel je tako postao epicentar sigurnosne krize koja ima potencijal da preraste u širi kontinentalni problem, s direktnim implikacijama po Evropu kroz migracije i transnacionalni kriminal.
Terorizam u Sahelu nije samo sigurnosni problem, već simptom duboke sistemske krize. Njegovi uzroci leže u kombinaciji historijskih nepravdi, slabih institucija, ekonomskog očaja, klimatskih promjena i pogrešno usmjerenih međunarodnih intervencija. Isključivo vojni pristup pokazao se nedovoljnim, pa čak i kontraproduktivnim.
Održivo rješenje zahtijeva sveobuhvatnu strategiju koja uključuje izgradnju legitimnih institucija, ekonomski razvoj, lokalno pomirenje i odgovorno međunarodno partnerstvo koje poštuje suverenitet i stvarne potrebe stanovništva Sahela. Bez takvog pristupa, terorizam će ostati trajna realnost ove strateški važne, ali duboko ranjive regije.
Ekskluzivno PISjournal
