Sanadin Voloder
PISjournal – Islam i muslimani su se u svojoj historiji suočavali s različitim izazovima i kataklizmama, ali najveća katastrofa je bila najezda Mongola koja nije zaobišla ni Arape, ni Turke ni Perzijance.
Godina pada Bagdada označila je i kraj naučnog, misaonog i duhovnog progresa muslimana, a posebno Arapa.Zahvaljujući brojnim filmskim adaptacijama, nasljeđe Mongola je predstavljeno širim masama. Posebno je zanimljiva percepcija i perspektiva odnosa Mongola i Osmanlija kroz televizijsku adaptaciju života Ertugrula, Osmana i Orhana u vremenu kada je Gaza pod opsadom cionističkog entiteta kojeg štiti Amerika.
Različite perspektive
Okupacija ima različite oblike i manifestacije, a ovom prilikom ćemo navesti osnovne karakteristike, sličnosti i razlike između ova dva imperijalna subjekta.Na početku nužno je pojasniti da postoje dva ishodišta, odnosno pogleda na ovu analizu. Jedna perspektiva je usko muslimanska koja Mongole, križare, kolonijaliste, komuniste, sekulariste, cioniste i na kraju Amerikance uglavnom doživljava kao kaznu za slabosti muslimana (gaflet). Ovo je subjektivni ugao.
Druga perspektiva je globalna, odnosno naučna i objektivna analiza.Sličnosti između odnosa Džingis-kana i Mongola prema muslimanima i islamu te američke politike prema muslimanskom svijetu su ograničene i uglavnom analogne u percepciji i nekim geopolitičkim aspektima, ali razlikuju se u kontekstu, motivima i ishodu.
Ključne paralele i razlike na temelju historijskih činjenica polaze od percepcija „prijetnje“ ili „kazne“ za muslimane. Oba imperijalizma su viđena kao vanjski, „nevjernički“ osvajači koji donose ogromnu destrukciju muslimanskim zemljama i društvima.Mongoli pod Džingis-kanom i njegovim nasljednicima (npr. Hulagu 1258.) uništili su Bagdad, glavni grad Abasidskog halifata, ubili stotine hiljada muslimana, te razorili centre islamske nauke, kulture, ekonomije. To se smatralo krajem „zlatnog doba islama“ i kaznom od Boga za slabost muslimana.
SAD su vodile ratove u mnogim muslimanskim zemljama, uvodili embarga, sankcije, sprečavali razvoj demokratije, što je rezultiralo više miliona žrtava što direktno ili indikretno. U pojedinima radikalnim krugovima navedene agresije i okupacije se tumače kao „rat protiv islama“ ili moderna „mongolska invazija“.
Ova analogija je česta u narativima u kojima dominira propaganda i emocije: invazija na Irak 2003. uspoređuje se sa padom Bagdada, a SAD se percipiraju kao „američki Mongoli“.Uništavanje muslimanskih političkih centara i gubitak jedinstva su zajednička osobina Mongola i Amerike. Mongoli su razorili Abasidski halifat, simbol jedinstva muslimanskog svijeta (ummeta), što je dovelo do fragmentacije i dugotrajnog pada islamske moći.
Američke intervencije ili indirektni uticaj na promjenu vlasti donio je promjenjive rezultate, ali pogodovao je plemenskim, nacionalnim i vjerskim sukobima.Džingis-kan i Mongoli bili su religijski tolerantni iz pragmatičnih razloga. Oni nisu nametali svoj šamanizam, oslobađali su vjerske vođe poreza i koristili muslimanske administratore (npr. u Kini ili Perziji). Međutim, zabranjivali su neke prakse (npr. halal klanje) i činili masakre ako im se pružao otpor. Kasnije su se dijelovi Mongolskog carstva raspali (Zlatna Horda, Ilhanat) te su postepeno ušli u islam i postali njegovi zaštitnici.
S druge strane SAD djeluju sa geografske distance uz minimalni direktni kontakt. Promoviraju „slobodu vjere“ i podržavaju umjerene muslimane kroz savremene oblike propagande i „soft power“, ali njihove intervencije su često selektivne (npr. podrška Izraelu, ratovi protiv „terorizma“). Nema masovne konverzije ili asimilacije, ali koriste muslimanske saveznike (npr. Saudijska Arabiju, Tursku, Katar, Pakistan) za ostvarivanje svojih interesa.Mongoli su na kraju bili poraženi i asimilirani. Većina zapadnih hanata (Zlatna Horda, Ilhanat, Čagataj) transformisala se na islam do 14. stoljeća, a potomci su postali muslimanski vladari (Timuridi).
Objektivno nema predispozicije za slične „pobjede“ u slučaju Amerike. Brojni ratovi su generisali otpor (npr. ISIS, Talibani) na osnovama krstaških ratova, kolonijalizma i ksenofobije, ali islam raste globalno dok američka moć opada.U ovom kontekstu nužno je da se podsjetimo na moć cionizma koji je u sprezi sa radikalnim protestantizmom koji je najjači političko-ekonomsko-društveni faktor ne samo u Americi nego i na kolektivnom Zapadu.
Ključne razlike
Mongoli su bili direktni osvajači teritorije, a njihov glavni motiv je bio plijen i uvođenje poreza pokorenim narodima. Nisu vodili ideološki rat protiv islama. Nisu mrzili religije nego su kažnjavali otpor. S druge strane SAD opravdavaju intervencije „uvođenjem“ demokratije, borbom protiv terorizma i kontrolom resursa.
Dok su Mongoli bili poznati po vjerskom uvažavanju, Amerikanci koriste islamofobiju kao sredstvo, posebno poslije 9. septembra. Judeo-kršćanska osnova i slojevita mržnja prema islamu su glavna odrednica ne samo Amerike nego svih zapadnih osvajača.
Vremenski okvir i opće okolnosti u kojima je postojalo Mongolsko carstvo dovelo je do njihove brze asimilacije, dok je američki uticaj globalan, vojno-tehnološki superioran. Međutim, društvene mreže koje djeluju kao savremeni mediji znatno mijenjanju globalnu cenzuru zapada što se vidi u promjeni odnosa javnosti prema cionizmu i američkom imperijalizmu.
Na kraju, najveće sličnosti u muslimanskoj percepciji su destruktivne vanjske sile koje slabe islam, ali historijski gledano, mongolski uticaj doveo je do jačanja islama kroz konverziju, dok američki ratovi potiču radikalizaciju, destrukcije i otpor. Ove usporedbe se često koriste u političkoj i vjerskoj retorici, ali nisu potpuno naučno utemeljene.
Oba carstva su postigla ogroman geopolitički doseg kroz agresivnu ekspanziju, kontrolirajući ogromna zemljišta i stanovništvo.Mongolsko carstvo, na svom vrhuncu pod Džingis-kanom i nasljednicima, prostiralo se na oko 16 % Zemljine površine, od istočne Evrope do Pacifika, što ga čini najvećim carstvom u historiji. SAD, iako manje (6,5% kopna), vrše imperijalni uticaj putem prekomorskih teritorija, vojnih baza u preko 70 zemalja, efektivno kontrolirajući globalne ključne tačke poput morskih puteva i koridora.
Mongoli su ujedinili nomadska plemena i opsjedali Evroaziju decenijama putem inovativnih konjičkih taktika. SAD su se proširile na zapad (Manifest Destiny) i globalno nakon Drugog svjetskog rata, koristeći tehnološku superiornost i intervencije (npr. u Latinskoj Americi, na Bliskom istoku) kako bi osigurale resurse i tržišta. Geopolitički, obje su davale prioritet tampon zonama – Mongoli protiv rivala poput Kine, SAD putem NATO-a protiv sovjetskih/ruskih prijetnji.
Geopolitičke strategije naglašavale su ogromnu silu i prilagodljivost.Inovacije u ratovanju su bile odlike Mongola. Džingis-kan je revolucionirao logistiku mobilnim vojskama, unapređenjima na osnovu zasluga i psihološkim terorom (npr. masakrima za odvraćanje otpora). Na sličan način američki imperijalizam koristi naprednu tehnologiju (dronove, sajber operacije) i doktrine „šoka i strahopoštovanja“, kao u Iraku i Afganistanu, kako bi projektovao moć bez potpune okupacije.
I jedni i drugi su koristili saveznike, odnoso vazale ili savremenim rječnikom „proksi“ instrumente za širenje moći i kontrolu teritorija. Mongoli su instalirali vazalne države i tolerisali lokalne vladare ako su plaćali porez, održavajući labavu hegemoniju nad različitim regijama. SAD koriste saveze, ekonomsku pomoć i promjenu režima kako bi uticale na satelite (npr. postkolonijalne intervencije u Aziji i Africi), izbjegavajući direktnu vladavinu, ali osiguravajući usklađenost s interesima poput pristupa nafti ili antikomunizma.
Samo su interesi vječni
Mongolski „Pax Mongolica“ osigurao je Put svile, podstičući trgovinu širom Evroazije i integrišući ekonomije. Američki imperijalizam promoviše „Pax Americana“ putem institucija poput MMF-a i Svjetske banke, provodeći „slobodnu trgovinu“ i hegemoniju dolara kako bi vezao saveznike i crpio resurse.
Mongoli su promovisali podanike na osnovu sposobnosti, a ne rođenja i vjerske pripadnosti. SAD idealiziraju prilike zasnovane na zaslugama i pluralizam, koristeći mehku moć (Hollywood, mediji, tehnologija) za širenje uticaja, iako su se oba carstva suočila s optužbama za kulturno brisanje. Mongoli putem osvajanja, a SAD putem globalizacije.
Na vrhuncu, 25 % svijeta živjelo je pod mongolskom vlašću. Danas je približno 4 % pod direktnom kontrolom SAD-a, ali uticaj SAD-a pogađa milijarde ljudi putem saveza. I jedni i drugi su uzrokovali ogromne žrtve: Mongoli 30-60 miliona (7-17 % svjetske populacije), a SAD milione u ratovima i kolonizaciji (npr. Indijanci).
Trajna rivalstva
Ruske narative oba predstavljaju kao egzistencijalne prijetnje (Mongoli kao „tatarski jaram“, SAD kao moderni imperijalizam). Geopolitički, oba carstva su fragmentirala rivale (Mongoli: Abasidski halifat; SAD: Sovjetski Savez) kako bi održali unipolarnu dominaciju.
Ove paralele ističu kako carstva koriste geografiju, vojnu prednost i integraciju za projekciju moći, iako je Mongolsko carstvo bilo kratkog vijeka (164 godine) i fokusirano na kopno, dok je američki imperijalizam pomorski, ekonomski i kontinuiran.
Radi uravnoteženih stavova, neke analize naglašavaju razlike: Mongoli kao „na solarni pogon“ (konji hranjeni travom za kopneno carstvo) naspram SAD-a kao carstva na fosilnim gorivima.
Ekskluzivno PISjournal
